เช่าซื้อรถ ยังไม่ใช่เจ้าของกรรมสิทธิ์ในรถยนต์ตามกฎหมายก็จริง แต่ผู้เช่าซื้อถือเป็น “ผู้ครอบครองโดยชอบด้วยกฎหมาย”  และมีหน้าที่ต้องผ่อนชำระค่าเช่าซื้อให้กับบริษัทไฟแนนซ์  จึงสามารถฟ้องคดียักยอกได้หากมีคนมายักยอกรถไป ผู้เช่าซื้อจึงได้รับความเสียหายโดยตรง

เตรียมหลักฐานอะไรบ้างเพื่อพิสูจน์ “เจตนาทุจริต”

ก่อนฟ้องดำเนินคดีแนะนำว่าให้นำหลักฐานเท่าที่คุณมีเข้าพบทนายความก่อน เพื่อให้ทนายความช่วยตรวจสอบว่าพยานหลักฐานที่คุณมี เพียงพอที่จะฟ้องหรือไม่ หรือต้องสืบหาอะไรเพิ่มเติม

การจะพิสูจน์ว่าคู่กรณีกระทำความผิดฐานยักยอก ซึ่งเป็นคดีอาญา ไม่ใช่การผิดสัญญาทางแพ่ง คุณจำเป็นต้องมีหลักฐานที่แสดงให้เห็นถึง “เจตนาทุจริต” หรือเจตนาที่จะเบียดบังเอาทรัพย์นั้นเป็นของตนเองหรือผู้อื่น โดยแหล่งข้อมูลระบุว่าควรเตรียมหลักฐานดังต่อไปนี้

หลักฐานของผู้ครอบครองโดยชอบด้วยกฎหมาย 

• ควรมีสมุดคู่มือจดทะเบียนรถ
• สัญญาเช่าซื้อ
• หลักฐานการผ่อนชำระต่างๆ เพื่อแสดงสถานะความเป็นผู้ครอบครองโดยชอบด้วยกฎหมาย

หลักฐานการกระทำที่ส่อเจตนาทุจริต

• หลักฐานว่าจำเลยนำรถไป ขายต่อ หรือ จำนำ โดยไม่มีสิทธิ์
• หลักฐานการ แยกชิ้นส่วนรถ หรือการดัดแปลงสภาพรถ
• หลักฐานการ ถอด GPS ออกจากรถ เพื่อไม่ให้ติดตามได้
• หลักฐานการ ซุกซ่อนรถ หรือการเตรียมขนย้ายรถไปขายยังประเทศเพื่อนบ้าน เช่น พบรถจอดอยู่ใกล้ชายแดน

หลักฐานการสื่อสารและข้อมูลสืบสวน

• หลักฐานการสนทนา ผ่านโปรแกรมต่างๆ เช่น LINE ที่แสดงให้เห็นว่าเขามีเจตนาจะไม่คืนรถ หรือยอมรับว่านำรถไปทำอย่างอื่นแล้ว
• ข้อมูลจากการสืบหา ที่ยืนยันได้ว่ารถถูกเปลี่ยนมือไปให้บุคคลอื่นแล้ว

หลักฐานประกอบอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง

• หลักฐานการรับรถไป: เช่น สัญญาขายดาวน์ หรือสัญญาซื้อขายที่ทำไว้ต่อกัน เพื่อยืนยันว่าเขาเป็นคนเอารถไปจากเราจริงๆ
• หลักฐานการโอนเงิน: เพื่อแสดงลำดับเหตุการณ์และความเกี่ยวข้องของบุคคล

ข้อสำคัญ: หากคุณเพียงแค่ “ติดตามรถคืน” โดยไม่มีหลักฐานการกระทำข้างต้น ศาลอาจมองว่าเป็นเพียงการ ผิดสัญญาทางแพ่ง เท่านั้น และการติดต่อเอารถคืนนั้น ผู้สิทธิฟ้องจะต้องเป็นเจ้าของกรรมสิทธิในรถยนต์ด้วย 

ดังนั้น หากคุณไม่แน่ใจว่าหลักฐานที่มีเพียงพอหรือไม่ แหล่งข้อมูลแนะนำให้ปรึกษาทนายความเพื่อช่วยตรวจสอบหรือสืบหาพยานหลักฐานเพิ่มเติมก่อนดำเนินการฟ้องร้อง 

แล้วจะฟ้องรับของโจรได้ด้วยไหม ถ้าเขานำรถไปขายต่อ ? 

คุณสามารถฟ้องข้อหารับของโจรได้ด้วย หากคุณมีข้อมูลว่าผู้ที่เอารถไปได้นำรถไปขายต่อหรือนำไปจำนำให้กับบุคคลอื่น

หลักฐานที่ใช้ในการฟ้องรับของโจร มีดังนี้ 

• ฟ้องผู้ที่รับซื้อหรือรับจำนำ: นอกจากคุณจะฟ้องคนแรกที่เอารถไปในข้อหายักยอกแล้ว คุณยังสามารถฟ้องบุคคลที่สามที่รับรถไป (เช่น เต็นท์รถ ผู้รับจำนำ หรือผู้ซื้อต่อ) ใน ข้อหารับของโจร ได้ด้วย
• ไม่ใช่แค่คนแรกที่รับผิด: กฎหมายไม่ได้จำกัดให้ฟ้องได้แค่คนที่เอารถจากเราไปโดยตรงเท่านั้น แต่ครอบคลุมไปถึงผู้ที่รับช่วงต่อทรัพย์สินนั้นไปด้วย

“การขายดาวน์” แบบไหนถึงเสี่ยงเป็นยักยอก

การขายดาวน์จะเสี่ยงเป็นคดียักยอกก็ต่อเมื่อผู้ที่ซื้อดาวน์ไปมี “เจตนาทุจริต” เพื่อเบียดบังเอาตัวรถไปเป็นของตนเองหรือผู้อื่น โดยแหล่งข้อมูลได้ให้ตัวอย่างพฤติกรรมที่เข้าข่ายความเสี่ยงไว้ ดังนี้ 

• นำรถไปขายต่อหรือจำนำโดยไม่มีสิทธิ์: หลังจากทำสัญญาขายดาวน์และรับรถไปแล้ว ผู้ซื้อนำรถไปขายต่อให้บุคคลที่สาม หรือนำไปจำนำที่เต็นท์รถหรือบ่อนพนันเพื่อแลกเป็นเงินมา,
• จงใจตัดการติดต่อและเชิดรถหนี: เมื่อรับรถไปแล้วไม่ยอมผ่อนชำระค่างวดต่อ และเมื่อเราพยายามติดตามรถคืนก็ไม่สามารถติดต่อได้ หรือไม่ยอมบอกว่ารถอยู่ที่ไหน,
• การดัดแปลงหรือทำลายหลักฐานการติดตาม: เช่น มีการถอด GPS ออกจากตัวรถ เพื่อไม่ให้เจ้าของหรือผู้เช่าซื้อเดิมสามารถติดตามตำแหน่งของรถได้,
• การส่งออกนอกประเทศหรือซุกซ่อน: มีพฤติการณ์นำรถไปซุกซ่อนเพื่อรอการขาย หรือเตรียมขนย้ายรถส่งต่อไปยังประเทศเพื่อนบ้าน,
• การแยกชิ้นส่วน: นำรถที่ซื้อดาวน์ไปเข้าอู่เพื่อแยกชิ้นส่วนขายเป็นอะไหล่

ข้อควรระวัง “การติดตามรถคืนไม่ได้เพียงอย่างเดียว ไม่ได้หมายความว่าจะฟ้องข้อหายักยอกได้เสมอไป” หากพฤติกรรมเป็นเพียงการค้างค่างวดแต่ยังติดต่อได้ หรือรถยังอยู่กับตัวเขาแต่ไม่มีเงินจ่าย กรณีนี้อาจถูกมองว่าเป็นเพียง “การผิดสัญญาทางแพ่ง” เท่านั้น

ดังนั้น ในการขายดาวน์ควรทำ “สัญญาขายดาวน์” หรือสัญญาซื้อขายไว้เป็นหลักฐานเพื่อยืนยันว่าบุคคลนั้นเป็นผู้รับรถไปจากเราจริงๆ ซึ่งจะเป็นหลักฐานสำคัญในการแจ้งความหรือฟ้องคดีหากเกิดปัญหายักยอกขึ้นในภายหลัง

2 วิธี ดำเนินการตามกฎหมาย

1.แจ้งความกับตำรวจ แต่บางครั้งพนักงานสอบสวนอาจปฏิเสธไม่รับแจ้งความความคดียักยอกรถ โดยมักจะให้เหตุผลว่าเป็นเพียง “คดีแพ่ง” หรืออ้างว่าคุณไม่ใช่เจ้าของกรรมสิทธิ์จึงไม่มีสิทธิ์แจ้งความไม่ใช่เจ้าของรถ 

2. ฟ้องร้องดำเนินคดีด้วยตนเอง (ฟ้องเอง)  หากตำรวจไม่รับเรื่อง หรือรับแจ้งความ แต่ดำเนินการล่าช้า คุณมีสิทธิ์ที่จะจ้างทนายความ เพื่อยื่นฟ้องต่อศาลอาญาโดยตรงได้เลย ซึ่งในหลายกรณีวิธีนี้อาจจะรวดเร็วกว่าการรอขั้นตอนของพนักงานสอบสวน

ขั้นตอนการฟ้องคดีเอง

1. เมื่อทนายความเตรียมเอกสารครบถ้วน (โดยปกติใช้เวลาประมาณ 5-10 วัน) จะทำการยื่นฟ้องต่อศาล
2. ศาลจะนัด “ไต่สวนมูลฟ้อง” ภายในประมาณ 2 เดือน เพื่อดูว่าคดีของคุณมีพยานหลักฐานชัดเจนและมีมูลเพียงพอที่จะรับไว้พิจารณาหรือไม่
3. หากศาลเห็นว่าคดีมีมูล จะประทับรับฟ้องและออกหมายเรียกจำเลยมาศาลเพื่อเข้าสู่กระบวนการพิจารณาต่อไป

การไต่สวนมูลฟ้องคืออะไร และต้องเตรียมตัวอย่างไร ? 

การไต่สวนมูลฟ้อง คือ ขั้นตอนที่เกิดขึ้นหลังจากที่คุณยื่นฟ้องคดีต่อศาลโดยตรง (ไม่ได้ผ่านพนักงานสอบสวน) โดยศาลจะนัดมาเพื่อตรวจสอบเบื้องต้นว่าคดีที่คุณฟ้องนั้น “มีมูล” หรือมีพยานหลักฐานเพียงพอที่จะรับไว้พิจารณาต่อไปหรือไม่

1. การไต่สวนมูลฟ้องคืออะไร?

• เป็นขั้นตอนที่ศาลจะพิจารณาพยานหลักฐานของฝั่งโจทก์ (คุณ) เพียงฝ่ายเดียวในเบื้องต้น
• โดยปกติศาลจะนัดไต่สวนมูลฟ้องหลังจากยื่นฟ้องไปแล้วประมาณ 2 เดือน
• หากศาลเห็นว่าพยานหลักฐานชัดเจนและคดีมีมูล ศาลจะสั่ง “ประทับรับฟ้อง” และออกหมายเรียกให้จำเลยมาศาลเพื่อสู้คดีต่อไป

2. ต้องเตรียมตัวและเตรียมหลักฐานอย่างไร?

ในการไต่สวนมูลฟ้องเพื่อให้ศาลเห็นว่าคดีมีมูล คุณต้องเตรียมหลักฐานสำคัญ 3 ประเภท ดังนี้:

• หลักฐานแสดงสิทธิ์ของคุณ: เพื่อยืนยันว่าเป็นผู้เสียหายที่ชอบด้วยกฎหมาย เช่น สมุดคู่มือจดทะเบียนรถ, สัญญาเช่าซื้อ และหลักฐานการผ่อนชำระต่างๆ
• หลักฐานการรับรถไป: เพื่อพิสูจน์ว่าจำเลยเป็นคนเอารถไปจากคุณจริงๆ เช่น หลักฐานการสนทนาทาง LINE, สัญญาขายดาวน์/ซื้อขาย หรือหลักฐานการโอนเงิน
• หลักฐาน “เจตนาทุจริต”: นี่คือส่วนที่สำคัญที่สุดในการพิสูจน์คดีอาญา เช่น หลักฐานว่าจำเลย ถอด GPS, นำรถไปขายต่อ/จำนำ, นำรถไปซุกซ่อนเพื่อส่งออกนอกประเทศ หรือการแยกชิ้นส่วนรถ

ข้อควรทราบ: หากจำเลยมาศาลหลังจากขั้นตอนไต่สวนมูลฟ้องและยอมรับสารภาพ ศาลจะเข้าสู่กระบวนการเจรจาให้จำเลยนำรถมาคืนหรือชดใช้เงินแทน แต่ถ้าจำเลยสู้คดี กระบวนการพิจารณาอาจใช้เวลาต่อไปอีกประมาณ 6 เดือนเพื่อตัดสินคดีครับ

ถ้าไกล่เกลี่ยแล้วเขาหาตัวรถมาคืนไม่ได้ ต้องทำอย่างไรต่อ 

หากในขั้นตอนการไกล่เกลี่ยแล้วจำเลย ไม่สามารถหาตัวรถมาคืนได้ เช่น รถถูกขายต่อ ติดตามไม่ได้ หรือถูกแยกชิ้นส่วนไปแล้ว ควรดำเนินการ  ดังต่อไปนี้ 

• ตกลงชดใช้เป็นเงินแทน ในกรณีที่จำเลยยอมรับผิดแต่หาตัวรถมาคืนไม่ได้ จะมีการเจรจาไกล่เกลี่ยเพื่อให้จำเลยชำระเงินคืนให้แก่คุณแทน โดยจะตกลงกันว่าจะให้ชดใช้เป็นจำนวนเท่าใด
  • จ่ายแบบครบในคราวเดียว  หรือ
  • แบบเงื่อนไขผ่อนชำระ เป็นงวดก็ได้ 

หากจำเลย ไม่ชำระเงิน หรือชำระไม่ตรงตามเงื่อนไขที่ไกล่เกลี่ยไว้ในชั้นศาล ศาลจะมีคำพิพากษาให้ลงโทษจำคุกจำเลยต่อไป

• กรณีต่อสู้คดีแล้วแพ้ หากจำเลยไม่ยอมรับผิดและเลือกสู้คดี แต่สุดท้ายคุณชนะคดี ศาลจะมีคำพิพากษาให้จำคุกจำเลย และสั่งให้จำเลยต้องชำระเงินคืนให้กับคุณด้ว
• • การบังคับตามกฎหมาย: แม้ในทางปฏิบัติหากจำเลยไม่มีทรัพย์สินเลย คุณอาจจะยังไม่ได้รับเงินในทันที แต่จำเลยจะต้องรับโทษทางอาญาคือการติดคุกตามคำพิพากษาของศาล ซึ่งกระบวนการนี้เป็นผลจากการที่คุณฟ้องคดีอาญาฐานยักยอก
• ดังนั้น แม้จะไม่ได้ทรัพย์สินกลับคืนมาในเชิงเศรษฐกิจ แต่จำเลยจะได้รับโทษทัณฑ์ทางอาญาจากการกระทำความผิดนั้นครับ

สรุป หากตัวรถหายไปแล้ว กระบวนการทางกฎหมายจะเปลี่ยนจากการติดตามรถคืนมาเป็นการบังคับให้ชดใช้ค่าเสียหายเป็นตัวเงิน โดยมีโทษจำคุกเป็นตัวบีบบังคับให้จำเลยต้องรับผิดชอบชดใช้เงินตามที่คุณเสียหายจริง

ค่าใช้ค่าในการดำเนินคดี

การฟ้องคดี ไม่ว่าจะคดีแพ่งหรือคดีอาญา ย่อมต้องมีค่าใช้จ่ายในการดำเนินการแน่นอน ไม่ว่าจะเป็นค่าทนายความในกรณีฟ้องคดีเอง และค่าธรรมเนียมศาลจะต้องจ่าย เพื่อใช้ในการประกอบการพิจารณาก่อนตัดสินใจ ดังนี้

• ค่าทนายความ เนื่องจากอัตราค่าทนายความมักขึ้นอยู่กับความยากง่ายของคดีและข้อตกลงระหว่างคุณกับทนายความแต่ละท่าน ข้อมูลส่วนนี้จึงไม่ได้ถูกระบุไว้
• การฟ้องคดีอาญาด้วยตนเองในฐานะผู้เสียหายจะไม่มีค่าธรรมเนียมศาล (ต่างจากคดีแพ่งที่ต้องเสียค่าธรรมเนียมตามทุนทรัพย์)

ศาลจะตัดสินลงโทษจำคกจำเลยหรือไม่ ? 

ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 352 “ผู้ใดครอบครองทรัพย์ซึ่งเป็นของผู้อื่น หรือซึ่งผู้อื่นเป็นเจ้าของรวมอยู่ด้วย เบียดบังเอาทรัพย์นั้นเป็นของตนหรือบุคคลที่สามโดยทุจริต ผู้นั้นกระทำความผิดฐานยักยอก ต้องระวางโทษจำคุกไม่เกินสามปี หรือปรับไม่เกินหกหมื่นบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ

           ถ้าทรัพย์นั้นได้ตกมาอยู่ในความครอบครองของผู้กระทำความผิด เพราะผู้อื่นส่งมอบให้โดยสำคัญผิดไปด้วยประการใด หรือเป็นทรัพย์สินหายซึ่งผู้กระทำความผิดเก็บได้ ผู้กระทำต้องระวางโทษแต่เพียงกึ่งหนึ่ง

           [อัตราโทษ แก้ไขเพิ่มเติมโดยมาตรา 4 แห่งพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายอาญา (ฉบับที่ 26) พ.ศ. 2560] ” 

ซึ่งในการพิจารณาลงโทษ ศาลจะใช้ดุลยพินิจในการกำหนดโทษหนักเบาตามพฤติการณ์ของแต่ละคดี 

อายุความ

คดียักยอกเป็นความผิดอันยอมความได้ ต้องแจ้งความร้องทุกข์หรือฟ้องคดีภายใน 3 เดือน นับแต่วันที่รู้เรื่องและรู้ตัวผู้กระทำความผิด 

ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 356 “ความผิดในหมวดนี้เป็นความผิดอันยอมความได้” 

ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 96 “ภายใต้บังคับมาตรา 95 ในกรณีความผิดอันยอมความได้ ถ้าผู้เสียหายมิได้ร้องทุกข์ภายในสามเดือนนับแต่วันที่รู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำความผิด เป็นอันขาดอายุความ” 

ฎีกาสนับสนุน  ผู้เช่าซื้อมีสิทธิ์ฟ้องคดียักยอกได้ 

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5097/2531
          ผู้ครอบครองทรัพย์ แม้มิใช่เป็นเจ้าของ ก็เป็นผู้เสียหายในความผิดฐานยักยอกทรัพย์ได้ ตามนัยแห่งประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 2(4) “ผู้เสียหาย” หมายความถึงบุคคลผู้ได้รับความเสียหายเนื่องจากการกระทำผิดฐานใดฐานหนึ่ง รวมทั้งบุคคลอื่นที่มีอำนาจจัดการแทนได้ ดังบัญญัติไว้ในมาตรา 4, 5 และ 6 ” 

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1554 – 1555/2512
        ถ้าข้อเท็จจริงฟังได้ว่าโจทก์ร่วมเป็นผู้ดูแลทรัพย์พิพาทไว้. จำเลยยืมทรัพย์พิพาทไปจากโจทก์ร่วม. เมื่อเกิดการเสียหายขึ้นเพราะการกระทำผิดยักยอกของจำเลย. โจทก์ร่วมจึงเป็นผู้เสียหายในฐานะเป็นผู้ครอบครองดูแลทรัพย์พิพาท มีอำนาจร้องทุกข์ตามกฎหมาย ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญามาตรา 2(4)(ตามนัยฎีกาที่ 1341/2495,420/2505,562/2505). แม้ในฟ้องจะบรรยายคลาดเคลื่อนว่าใครเป็นเจ้าทรัพย์ ก็ไม่ถือว่าข้อเท็จจริงที่ได้ความต่างกับฟ้อง
      เมื่อข้อเท็จจริงได้ความว่าจำเลยยืมทรัพย์ไป แล้วทุจริตยักยอกเอาไว้เป็นผลประโยชน์ส่วนตัวเสีย. ย่อมมีความผิดในทางอาญา มิใช่เป็นเพียงเรื่องยืมทางแพ่งเท่านั้น
      โจทก์บรรยายฟ้องว่า ‘เมื่อเดือนตุลาคม 2506 และต่อมาประมาณปลายเดือนเมษายน 2507. จำเลยทั้งสี่ได้ร่วมกันขอยืมเครื่องประดับไปหลายอย่าง (ห้อยคอและกลัดเสื้อรูปดอกไม้แหวนเพชรเม็ดเดียว แหวนเพชรเม็ดเล็กเป็นรูป 4 เหลี่ยมแหวนทับทิมล้อมเพชร กำไลประดับเพชร สร้อยข้อมือนพเก้า จี้เพชรพร้อมสร้อยทองคำขาว แหวนมรกตล้อมเพชร ต่างหูเพชรนาฬิกาข้อมือประดับเพชร). ต้นเดือนมีนาคม 2510 โจทก์ร่วมทั้งสองได้ทวงถามของที่จำเลยยืมไป จำเลยทั้งสี่ปฏิเสธไม่ยอมคืน.โดยระหว่างมีนาคม 2510 วันเวลาใดไม่ปรากฏชัด.จำเลยมีเจตนาทุจริตคิดยักยอกเอาทรัพย์ดังกล่าวไว้เป็นประโยชน์ส่วนตน’ เป็นฟ้องที่ไม่เคลือบคลุม
คำแจ้งความที่มีความว่า ‘จึงได้มาแจ้งให้พนักงานสอบสวนดำเนินคดีต่อบุคคลทั้งสี่ต่อไป’ นั้น. เป็นการกล่าวหาโดยมีเจตนาจะให้ผู้กระทำผิดได้รับโทษ จึงเป็นคำร้องทุกข์ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 2(7). เมื่อเจ้าพนักงานสอบสวนบันทึกข้อความคำร้องทุกข์ไว้ในรายงานเบ็ดเสร็จประจำวันและผู้ร้องทุกข์ได้ลงชื่อไว้แล้ว จึงเป็นการบันทึกคำร้องทุกข์ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 123วรรคสาม.

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 7832/2556
จำเลยกับพวกร่วมกันยักยอกรถยนต์ของผู้เสียหายที่ 1 ซึ่งเป็นผู้ให้เช่าซื้อ ขณะอยู่ในความครอบครองของผู้เสียหายที่ 2 ซึ่งเป็นผู้เช่าซื้อ เมื่อในขณะกระทำความผิดผู้เสียหายที่ 2 เป็นผู้มีสิทธิครอบครองใช้ประโยชน์รถยนต์ที่เช่าซื้อดังกล่าว การกระทำของจำเลยกับพวกย่อมทำให้ผู้เสียหายที่ 2 ได้รับความเสียหายโดยตรง แม้ผู้เสียหายที่ 2 จะไปแจ้งความร้องทุกข์ในฐานะผู้รับมอบอำนาจจากผู้เสียหายที่ 1 แต่ก็ถือว่าได้ร้องทุกข์ในฐานะที่ผู้เสียหายที่ 2 เป็นผู้เสียหายด้วยเช่นกัน ผู้เสียหายที่ 2 จึงเป็นผู้เสียหายในคดีนี้ และย่อมมีอำนาจในการถอนคำร้องทุกข์ เมื่อความผิดฐานยักยอกทรัพย์เป็นความผิดต่อส่วนตัวและคดียังไม่ถึงที่สุด ผู้เสียหายขอถอนคำร้องทุกข์เสียเมื่อใดก็ได้ เมื่อปรากฏว่าก่อนศาลชั้นต้นมีคำสั่งรับฎีกา ผู้เสียหายที่ 2 ถอนคำร้องทุกข์ สิทธินำคดีอาญามาฟ้องย่อมระงับไปตาม ป.วิ.อ. มาตรา 39 (2)

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1949/2556
การที่ผู้เสียหายตกลงขายรถที่เช่าซื้อให้จำเลยที่ 1 โดยจำเลยที่ 1 ตกลงผ่อนชำระค่าเช่าซื้อให้บริษัท ช. แทนผู้เสียหาย  ถือได้ว่า เป็นการโอนสิทธิตามสัญญาเช่าซื้อ แม้จะไม่ได้รับความยินยอมจากบริษัท ช. ผู้ให้เช่าซื้อ  ก็มีผลในทางแพ่งเพียงว่าผู้ให้เช่าซื้อยังคงมีสิทธิเรียกค่าเช่าซื้อที่ค้างจากผู้เช่าซื้อคนเดิมได้ต่อไป  ไม่มีผลทำให้ผู้เสียหายและบริษัท ช. ไม่เป็นผู้เสียหายโดยนิตินัยในการที่จำเลยที่ 1 ยักยอกรถที่เช่าซื้อไป

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 6007/2530
แม้กรรมสิทธิ์ในรถยนต์ที่เช่าซื้อยังอยู่กับผู้ให้เช่าซื้อ แต่ผู้เช่าซื้อย่อมมีสิทธิครอบครองใช้ประโยชน์จากรถยนต์ที่เช่าซื้อนั้นและมีหน้าที่ต้องส่งคืนรถยนต์ที่เช่าซื้อในสภาพเรียบร้อยแก่ผู้ให้เช่าซื้อหากมีกรณีต้องคืน เมื่อบุตรโจทก์ซึ่งเป็นผู้เช่าซื้อถึงแก่กรรม สิทธิและหน้าที่ดังกล่าวย่อมตก ทอดมายังโจทก์ในฐานะทายาทคนหนึ่ง เมื่อจำเลยได้ยักยอกทรัพย์นั้นไปจากโจทก์ โจทก์ย่อมได้รับความเสียหาย จึงเป็นผู้เสียหายและมีอำนาจฟ้อง ฎีกาของจำเลยที่ว่า โจทก์มอบรถยนต์คันพิพาทให้จำเลยซ่อมเป็นเวลานานถึง 8 เดือนเศษ จำเลยไม่ได้แจ้งราคาค่าซ่อมให้โจทก์ทราบโจทก์น่าจะทราบได้ในขณะนั้นหรือช่วงเวลานั้นแล้วว่าจำเลยเบียดบังเอารถยนต์คันพิพาทเป็นของตนเอง โจทก์นำคดีมาฟ้องเกินระยะเวลา 3 เดือนพ้นกำหนดอายุความ เป็นฎีกาในปัญหาข้อเท็จจริง

ปัจจุบันคำว่าว่าทาสหมดไป เหลือไว้เพียง คำว่า “ลูกจ้าง” และ “นายจ้าง” นายจ้างไม่มีสิทธิจะใช้แรงงานลูกจ้างได้ตามอำเภอใจ นายจ้างต้องปฎิบัติตามกฎหมาย เพราะว่ามีกฎหมายหลายฉบับ ที่บัญญัติขึ้นมานั้น มุ่งประสงค์เพื่อเป็นการคุ้มครองลูกจ้างให้ได้รับความเป็นธรรมไว้เป็นส่วนใหญ่  เช่น ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์  พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงานพ.ศ. 2541  พระราชบัญญัติรายงานสัมพันธ์ พ.ศ. 2518   พระราชบัญญัติเงินทดแทน  พ.ศ. 2537 เป็นต้น เมื่อมีกฎหมายหลายฉบับให้การคุ้มครอง สิทธิ และหน้าที่ของลูกจ้างเอาไว้ การที่นายจ้าง เลิกจ้างลูกจ้างด้วยเหตุผลไม่เป็นธรรม ลูกจ้างที่ไม่ได้รับความเป็นธรรมสามารถว่าจ้างทนายฟ้องคดี เพราะเหตุการเลิกจ้างไม่เป็นธรรม อันเป็น “ความผิดต่อกฎหมาย” ได้ และนายจ้างต้องจ่ายค่าชดเชยให้กับลูกจ้างนอกเหนือจากเงินประเภทอื่น ซึ่งนายจ้างตกลงจ่ายให้กับลูกจ้าง 

สิทธิและหน้าที่ ระหว่างนายจ้างและลูกจ้าง

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 575 “ อันว่าจ้างแรงงานนั้น คือสัญญาซึ่งบุคคลคนหนึ่ง เรียกว่าลูกจ้าง ตกลงจะทำงานให้แก่บุคคลอีกคนหนึ่ง เรียกว่านายจ้าง และนายจ้างตกลงจะให้สินจ้างตลอดเวลาที่ทำงานให้”

การจ้างแรงงานจึงเป็นการแสดงเจตนาโดยชัดแจ้ง คือ นายจ้างให้ลูกจ้างทำงานให้ และตกลงจ่ายเงินค่าจ้างให้ ส่วนลูกจ้างก็ตกลงทำงานให้ ความสัมพันธ์ระหว่างนายจ้างกับลูกจ้าง อาจเกิดขึ้นโดยปริยายเพียงการตกลงว่าจ้างกันด้วยวาจา ไม่ได้ทำเป็นสัญญาก็ได้ หากปรากฎว่ามีการทำงาน อันมีลักษณะไม่ใช่เป็นการทำงานให้เปล่า  ลูกจ้างก็ยอมได้รับการคุ้มครองตามกฎหมายแรงงานแล้ว นายจ้างปฏิเสธความรับผิดชอบไม่ได้

สิทธิและหน้าที่ของนายจ้าง

• นายจ้างมีสิทธิใช้อำนาจบังคับบัญชาโดยการออกคำสั่งลงโทษลูกจ้าง ในการทำงานได้ (มาตรา 583)
• โอนสิทธิของตนให้บุคคลภายนอกโดยได้รับความยินยอมจากลูกจ้าง(มาตรา 577)
• นายจ้างมีหน้าที่ในการจ่ายค่าจ้างตามหลัก No Work No Pay และไม่อาจยกข้อต่อสู้ว่าลูกจ้างกระทำความผิดร้ายแรงเพื่อไม่จ่ายคำจ้าง
• นายจ้างมีหน้าที่ดูแลความปลอดภัยในการทำงานของลูกจ้าง และจัดสวัสดิการให้แก่ลูกจ้าง และหากเกิดอันตรายต่อลูกจ้าง นายจ้างไม่อาจปฏิเสธความรับผิดได้
• หากลูกจ้างขอให้นายจ้างออกใบรับรองการทำงานให้ หลังจากที่การทำงานสิ้นสุดลงแล้ว นายจ้างมีหน้าที่ต้องออกใบรับรองการทำงานให้ โดยมีรายละเอียดเกี่ยวกับเวลา และ ลักษณะของงานที่ทำ (มาตรา 585)
• ลูกจ้างเป็นบุคคลที่นายจ้างเอามาจากต่างถิ่น และนายจ้างได้ออกค่าเดินทางให้ หากการจ้างแรงงานได้สิ้นสุดลงแล้วและไม่มีข้อตกลงเป็นอย่างอื่น ทั้งการเลิกจ้างนั้นมิได้เกิดจากความผิดของลูกจ้างและกลับไปยังถิ่นเดิมภายในระยะเวลาสมควร นายจ้างต้องออกค่าเดินทางกลับให้ลูกจ้างด้วย (มาตรา 586)

สิทธิและหน้าที่ของลูกจ้าง

• ลูกจ้างมีสิทธิได้รับสินจ้างหรือค่าจ้างเป็นการตอบแทนการทำงาน
• ลูกจ้างมิสิทธิได้รับการดูแลความปลอดภัยในการทำงาน
• ลูกจ้างมิสิทธิได้รับการปฏิบัติอย่างเสมอภาคเท่าเทียมกัน
• ลูกจ้างมีสิทธิให้นายจ้างออกหนังสือรับรองการทำงานเมื่อสัญญาจ้างแรงงานสิ้นสุดลง

นายจ้างเลิกจ้างลูกจ้างได้ ไม่ผิดตามกฎหมาย

1. เลิกจ้างตามกำหนดเวลา เมื่อสัญญาจ้างมีกำหนดระยะเวลาแน่นอน เช่น สัญญาจ้างระบุว่ามีกำหนดระยะเวลา 1 ปี เมื่อครบกำหนด 1 ปี สัญญาจ้างจึงระงับลง
2. ตามหลักกฎหมายทั่วไป กล่าวคือ เมื่อสัญญาครบกำหนดเวลาจ้างแรงงานสัญญาก็สิ้นสุดลง
3. ลูกจ้างกระทำผิด ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 583 “ ถ้าลูกจ้างจงใจขัดคำสั่งของนายจ้างอันชอบด้วยกฎหมายก็ดี หรือละเลยไม่นำพาต่อคำสั่งเช่นว่านั้น เป็นอาจิณก็ดี ละทิ้งการงานไปเสียก็ดี กระทำความผิดอย่างร้ายแรงก็ดี หรือทำประการอื่นอันไม่สมแก่การปฏิบัติหน้าที่ของตนให้ลุล่วงไปโดยถูกต้องและสุจริตก็ดี ท่านว่านายจ้างจะไล่ออกโดยมิพักต้องบอกกล่าวล่วงหน้าหรือให้สินไหมทดแทนก็ได้

กล่าวคือนายจ้างมีสิทธิเลิกจ้างได้เลยไม่ต้องบอกกล่าวล่วงหน้า กรณีดังนี้ 

1. ลูกจ้างจงใจขัดคำสั่งของนายจ้างอันชอบด้วยกฎหมาย
2. ลูกจ้างละเลยำม่ทำตามคำสั่งเป็นประจำ
3. ลูกจ้างทิ้งงาน
4.  ลูกจ้างทำผิดอย่างร้ายแรง
5. ลูกจ้างเรื่องอื่นๆ ไม่สมแก่การปฏิบัติหน้าที่ของตนให้เสร็จโดยถูกต้องและสุจริต ”

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 7189/2562

ในการทำงานโจทก์กับจำเลยมีข้อตกลงต่อการรักษาความลับและพันธกรณีอื่น ๆ โดยโจทก์ยินยอมที่ป้องกันรักษาความลับของข้อมูลและสารสนเทศของจำเลย อันแสดงให้เห็นว่า จำเลย ให้ความสำคัญต่อการป้องกันและเก็บรักษาข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับกิจการของจำเลย การที่โจทก์นำข้อมูลเอกสารหมาย ล.5 ซึ่งมีเนื้อหาเกี่ยวกับกิจการและการบริหารจัดการองค์กรของจำเลยเพื่อรับรองมาตรฐานการฝึกอบรมและการประเมินของจำเลยส่งเข้าจดหมายอิเล็กทรอนิกส์ส่วนตัวของโจทก์ ทำให้ง่ายต่อการส่งข้อมูลดังกล่าวต่อไป หรือนำข้อมูลออกไปโดยจำเลยไม่อาจติดตามได้ การกระทำของโจทก์ถือเป็นการปฏิบัติหน้าที่ด้วยความไม่สุจริตและเป็นการนำความลับของจำเลยไปเปิดเผยโดยไม่ได้รับอนุญาต เป็นการจงใจทำให้นายจ้างได้รับความเสียหาย และถือเป็นการกระทำผิดวินัยตามข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานตามเอกสารหมาย จ.2 ข้อ 33.4 และ 33.5 เป็นกรณีร้ายแรง จำเลยจึงเลิกจ้างโจทก์ได้โดยไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยตาม พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ.2541 มาตรา 119 (2) (4) ไม่ต้องบอกกล่าวล่วงหน้าตาม ป.พ.พ. มาตรา 583 และไม่เป็นการเลิกจ้างที่ไม่เป็นธรรมตาม พ.ร.บ.จัดตั้งศาลแรงงานและวิธีพิจารณาคดีแรงงาน พ.ศ.2522 มาตรา 49

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 6609/2561

การที่โจทก์ให้ ณ. เปิดบัญชีเงินฝากกระแสรายวันกับธนาคารจำเลย สาขาพาราไดซ์ พาร์ค และเปิดบัญชีเงินฝากกระแสรายวันกับธนาคาร ท. สาขาหนึ่งพัน โดยโจทก์ออกค่าใช้จ่ายให้จากนั้นให้ ณ. สั่งจ่ายเช็คธนาคาร ท. จำนวนเงิน 50,000,000 บาท ให้ตนเองแล้วโจทก์นำเช็คดังกล่าวเรียกเก็บเงินที่ธนาคารจำเลย สาขาซีคอนสแควร์ เพื่อเข้าบัญชีของ ณ. ที่ธนาคารจำเลยสาขาพาราไดซ์ พาร์ค ทั้งที่โจทก์รู้อยู่แล้วว่าเงินในบัญชีของ ณ. ไม่พอจ่ายตามเช็คและยังกระทำในลักษณะเดียวกันนี้อีกสามครั้งโดยมีเจตนาเพื่อเพิ่มยอดเงินฝากของธนาคารจำเลย สาขาพาราไดซ์ พาร์ค อันเป็นการสร้างผลงาน (KPI) ของโจทก์ ถือได้ว่าเป็นการกระทำที่ไม่ซื่อสัตย์สุจริตทำให้ตนเองได้รับประโยชน์ว่าสามารถดำเนินงานได้ตามเป้าหมาย การกระทำของโจทก์ส่งผลให้จำนวนเงินที่จำเลยรับฝากผิดไปจากความเป็นจริงทำให้การแปลผลการประกอบการของจำเลยไม่ตรงความจริงตามไปด้วย ส่งผลกระทบต่อความมั่นคงของตลาดเงิน จำเลยประกอบกิจการธนาคารพาณิชย์ซึ่งต้องอาศัยความเชื่อถือไว้วางใจจากประชาชนเป็นสำคัญ การกระทำดังกล่าวอาจทำให้จำเลยขาดความเชื่อถือไว้วางใจในการประกอบธุรกิจส่งผลให้เกิดความเสียหายร้ายแรงได้ เป็นการกระทำฝ่าฝืนข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานที่ระบุไว้ว่าพนักงานต้องปฏิบัติหน้าที่ด้วยความซื่อสัตย์สุจริต พนักงานผู้ใดปฏิบัติหรือละเว้นการปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบหรือโดยทุจริตเพื่อให้ตนเองหรือผู้อื่นได้ประโยชน์อันมิควรได้เป็นการทุจริตต่อหน้าที่และผิดวินัยอย่างร้ายแรง และที่ระบุไว้ว่าพนักงานผู้ใดจงใจในการปฏิบัติหน้าที่ ไม่ปฏิบัติตามกฎหมาย ฝ่าฝืนระเบียบ ข้อบังคับของธนาคารอาจเป็นเหตุให้ธนาคารได้รับความเสียหายถือเป็นความผิดวินัยอย่างร้ายแรง อีกทั้งการที่โจทก์มอบรหัสประจำตำแหน่ง (Password) ของตนเองให้ ว. เพื่อใช้อนุมัติรายการนำฝากเช็คดังกล่าวเข้าบัญชีนั้น โจทก์เป็นผู้จัดการสาขา รหัสประจำตำแหน่ง (Password) ของโจทก์สามารถใช้ทำธุรกรรมการเงินของสาขาได้ทั้งหมด ซึ่งเสี่ยงต่อการเกิดความเสียหายทางการเงินสูงมาก การกระทำดังกล่าวเป็นการฝ่าฝืนระเบียบการปฏิบัติงานประจำวันของสำนัก/สาขา ที่ระบุไว้ว่าห้ามบอกกล่าวหรือแสดงสัญลักษณ์ใด ๆ อันทำให้ผู้อื่นล่วงรู้ User ID และ Password ของตนเอง มิฉะนั้นจะถือว่ามีความผิดอย่างร้ายแรง และที่ระบุไว้ว่าในระหว่างวันทำการ หากเจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติหน้าที่ใด ๆ มีความจำเป็น ต้องมอบหมายงานให้เจ้าหน้าที่ท่านอื่นปฏิบัติงานแทน ห้ามมอบหมาย Password ของตนเองอย่างเด็ดขาด การกระทำของโจทก์ทั้งสองกรณีเป็นการฝ่าฝืนข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน ระเบียบ หรือคำสั่งของจำเลยอันชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรมกรณีที่ร้ายแรงแล้ว ดังนั้น การที่จำเลยเลิกจ้างโจทก์ด้วยเหตุดังกล่าวจึงเป็นการเลิกจ้างโดยไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยตาม พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ.2541 มาตรา 119 วรรคหนึ่ง (4)

ในการพิจารณาว่าโจทก์มีสิทธิได้รับสินจ้างแทนการบอกกล่าวล่วงหน้าหรือไม่นั้น ต้องพิจารณาตาม ป.พ.พ. มาตรา 583 และ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ.2541 มาตรา 17 มิใช่พิจารณาว่าหากการเลิกจ้างโจทก์เป็นการเลิกจ้างที่ไม่เป็นธรรมแล้ว โจทก์ก็มีสิทธิได้รับสินจ้างแทนการบอกกล่าวล่วงหน้าจากจำเลยดังที่โจทก์อ้าง เมื่อโจทก์ฝ่าฝืนข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน ระเบียบ หรือคำสั่งของจำเลยอันชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรมกรณีร้ายแรงแล้ว โจทก์จึงไม่มีสิทธิได้รับสินจ้างแทนการบอกกล่าวล่วงหน้าตาม ป.พ.พ. มาตรา 583 และ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ.2541 มาตรา 17 วรรคสี่ 

การเลิกจ้างไม่เป็นธรรม คือ ?

การเลิกจ้างเป็นอำนาจของนายจ้าง แต่นายจ้างไม่สามารถให้ลูกจ้างออกจากงานโดย ไม่มีเหตุอันสมควร ถูกกลั่นแกล้ง ไม่สุจริต หรือ ฝ่าฝืนขั้นตอนที่กฎหมายกำหนด ไม่ได้ ซึ่งรวมถึง

• ไร้เหตุอันสมควร: เช่น เลิกจ้างเพราะลูกจ้างไม่สวย, มาสายเพียงวันเดียว, หรือการใช้สิทธิโดยไม่สุจริต
• ฝ่าฝืนขั้นตอน: ไม่ปฏิบัติตามระเบียบข้อบังคับการทำงาน หรือข้อตกลงสภาพการจ้างที่ระบุไว้
• ขัดต่อกฎหมายเฉพาะ: เช่น เลิกจ้างโดยฝ่าฝืน พ.ร.บ. แรงงานสัมพันธ์ฯ (การใช้สิทธิรวมกลุ่มทางแรงงาน) หรือ พ.ร.บ. คุ้มครองแรงงานฯ

ลูกจ้างเรียกร้องอะไรได้บ้าง?

เมื่อถูกเลิกจ้างอย่างไม่เป็นธรรม ไม่ว่าจะด้วยเหตุผลอะไรก็ตาม ลูกจ้างมีสิทธิเรียกร้องเอากับนายจ้าง ตามกฎหมาย ได้ดังต่อไปนี้

• ค่าชดเชย (Severance Pay): ตามอายุงาน (ตาม พ.ร.บ. คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541)
• ค่าเสียหายจากการเลิกจ้างไม่เป็นธรรม: ศาลอาจสั่งให้นายจ้างรับกลับเข้าทำงาน หรือจ่ายค่าเสียหายแทน (โดยพิจารณาจากอายุงานและความเดือดร้อน)
• สินจ้างแทนการบอกกล่าวล่วงหน้า: หากนายจ้างให้ออกทันทีโดยไม่แจ้งล่วงหน้าตามรอบจ่ายเงิน

การเลิกจ้างไม่เป็นธรรม กฎหมายไม่ได้กำหนดรูปแบบไว้เป็นการเฉพาะ เพราะกฎหมายต้องการให้อำนาจกับศาลเป็นผู้ใช้ดุลพินิจความความเหมาะสมและเป็นธรรม  

ค่าชดเชย

คำนิยาม  ตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541

 มาตรา 5 “ ในพระราชบัญญัตินี้ 

 “ค่าชดเชย” หมายความว่า เงินที่นายจ้างจ่ายให้แก่ลูกจ้างเมื่อเลิกจ้าง นอกเหนือจากเงินประเภทอื่นซึ่งนายจ้างตกลงจ่ายให้แก่ลูกจ้าง ”

หลักกฎหมาย 

มาตรา 118 “ ให้นายจ้างจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้างซึ่งเลิกจ้าง ดังต่อไปนี้

(1) ลูกจ้างซึ่งทำงานติดต่อกันครบหนึ่งร้อยยี่สิบวัน แต่ไม่ครบหนึ่งปี ให้จ่ายไม่น้อยกว่าค่าจ้างอัตราสุดท้ายสามสิบวัน หรือไม่น้อยกว่าค่าจ้างของการทำงานสามสิบวันสุดท้ายสำหรับลูกจ้างซึ่งได้รับค่าจ้างตามผลงานโดยคำนวณเป็นหน่วย

(2) ลูกจ้างซึ่งทำงานติดต่อกันครบหนึ่งปี แต่ไม่ครบสามปี ให้จ่ายไม่น้อยกว่าค่าจ้างอัตราสุดท้ายเก้าสิบวัน หรือไม่น้อยกว่าค่าจ้างของการทำงานเก้าสิบวันสุดท้ายสำหรับลูกจ้างซึ่งได้รับค่าจ้างตามผลงานโดยคำนวณเป็นหน่วย

(3) ลูกจ้างซึ่งทำงานติดต่อกันครบสามปี แต่ไม่ครบหกปี ให้จ่ายไม่น้อยกว่าค่าจ้างอัตราสุดท้ายหนึ่งร้อยแปดสิบวัน หรือไม่น้อยกว่าค่าจ้างของการทำงานหนึ่งร้อยแปดสิบวันสุดท้ายสำหรับลูกจ้างซึ่งได้รับค่าจ้างตามผลงานโดยคำนวณเป็นหน่วย

(4) ลูกจ้างซึ่งทำงานติดต่อกันครบหกปี แต่ไม่ครบสิบปี ให้จ่ายไม่น้อยกว่าค่าจ้างอัตราสุดท้ายสองร้อยสี่สิบวัน หรือไม่น้อยกว่าค่าจ้างของการทำงานสองร้อยสี่สิบวันสุดท้ายสำหรับลูกจ้างซึ่งได้รับค่าจ้างตามผลงานโดยคำนวณเป็นหน่วย

(5) ลูกจ้างซึ่งทำงานติดต่อกันครบสิบปี แต่ไม่ครบยี่สิบปี ให้จ่ายไม่น้อยกว่าค่าจ้างอัตราสุดท้ายสามร้อยวัน หรือไม่น้อยกว่าค่าจ้างของการทำงานสามร้อยวันสุดท้ายสำหรับลูกจ้างซึ่งได้รับค่าจ้างตามผลงานโดยคำนวณเป็นหน่วย

(6) ลูกจ้างซึ่งทำงานติดต่อกันครบยี่สิบปีขึ้นไป ให้จ่ายไม่น้อยกว่าค่าจ้างอัตราสุดท้ายสี่ร้อยวัน หรือไม่น้อยกว่าค่าจ้างของการทำงานสี่ร้อยวันสุดท้ายสำหรับลูกจ้างซึ่งได้รับค่าจ้างตามผลงานโดยคำนวณเป็นหน่วย

การเลิกจ้างตามมาตรานี้ หมายความว่า การกระทำใดที่นายจ้างไม่ให้ลูกจ้างทำงานต่อไปและไม่จ่ายค่าจ้างให้ ไม่ว่าจะเป็นเพราะเหตุสิ้นสุดสัญญาจ้างหรือเหตุอื่นใด และหมายความรวมถึงกรณีที่ลูกจ้างไม่ได้ทำงานและไม่ได้รับค่าจ้างเพราะเหตุที่นายจ้างไม่สามารถดำเนินกิจการต่อไป

ความในวรรคหนึ่งมิให้ใช้บังคับแก่ลูกจ้างที่มีกำหนดระยะเวลาการจ้างไว้แน่นอนและเลิกจ้างตามกำหนดระยะเวลานั้น

การจ้างที่มีกำหนดระยะเวลาตามวรรคสามจะกระทำได้สำหรับการจ้างงานในโครงการเฉพาะที่มิใช่งานปกติของธุรกิจหรือการค้าของนายจ้างซึ่งต้องมีระยะเวลาเริ่มต้นและสิ้นสุดของงานที่แน่นอนหรือในงานอันมีลักษณะเป็นครั้งคราวที่มีกำหนดการสิ้นสุด หรือความสำเร็จของงาน หรือในงานที่เป็นไปตามฤดูกาลและได้จ้างในช่วงเวลาของฤดูกาลนั้น ซึ่งงานนั้นจะต้องแล้วเสร็จภายในเวลาไม่เกินสองปีโดยนายจ้างและลูกจ้างได้ทำสัญญาเป็นหนังสือไว้ตั้งแต่เมื่อเริ่มจ้าง”

มาตรา 118/1 “การเกษียณอายุตามที่นายจ้างและลูกจ้างตกลงกันหรือตามที่นายจ้างกำหนดไว้ ให้ถือว่าเป็นการเลิกจ้างตามมาตรา 118 วรรคสอง

ในกรณีที่มิได้มีการตกลงหรือกำหนดการเกษียณอายุไว้ หรือมีการตกลงหรือกำหนดการเกษียณอายุไว้เกินกว่าหกสิบปี ให้ลูกจ้างที่มีอายุครบหกสิบปีขึ้นไปมีสิทธิแสดงเจตนาเกษียณอายุได้โดยให้แสดงเจตนาต่อนายจ้างและให้มีผลเมื่อครบสามสิบวันนับแต่วันแสดงเจตนา และให้นายจ้างจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้างที่เกษียณอายุนั้น ตามมาตรา 118 วรรคหนึ่ง ”

หลักเกณฑ์  เมื่อนายจ้างเลิกจ้างลูกจ้าง เหตุไม่เป็นธรรม  นายจ้างต้องจ่ายค่าชดเชยให้กับลูกจ้างนอกเหนือจากเงินประเภทอื่นซึ่งนายจ้างตกลงจ่ายให้แก่ลูกจ้าง ตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 มาตรา 118 และมาตรา 118/1 ตามหลักเกณฑ์ ดังนี้ 

1. นายจ้างเลิกจ้าง ไม่ใช้ลูกจ้างสมัครลาออกเอง  

1.1 นายจ้างไม่ให้ลูกจ้างทำงานต่อไปและไม่จ่ายค่าจ้างให้

1.2 ลูกจ้างไม่ได้ทำงานและไม่ได้รับค่าจ้างเพราะเหตุที่นายจ้างไม่อาจดำเนินกิจการต่อไปได้

1.3 ลูกจ้างเกษียณอายุตามที่ได้ตกลงกันหรือตามที่นายจ้างกำหนดตามมาตรา 118/1

1.3.1 หากมิได้ตกลงหรือกำหนดไว้ หรือตกลงกันหรือกำหนดไว้เกินกว่า 60 ปี ให้ลูกจ้างที่มีอายุครบ
60 ปีขึ้นไป มิสิทธิแสดงเจตนาเกษียณอายุได้ต่อนายจ้าง

1.3.2 เมื่อครบ 30 วันนับแต่วันแสดงเจตนา ให้นายจ้างจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้างที่เกษียณอายุนั้น

2.ลูกจ้างทำงานมาแล้วตามที่กำหนดในมาตรา 118 (1) ถึง (6) ให้นายจ้างจ่ายค่าชดเชยในอัตราไม่น้อยกว่าค่าจ้างอัตราสุดท้าย ดังต่อไปนี้

ข้อยกเว้น ไม่ต้องจ่ายค่าชดเชย ดังนี้ 

1. ลูกจ้างซึ่งมีระยะเวลาในการทำงานน้อยกว่า 120 วัน (มาตรา 118)

2. ลูกจ้างที่มิกำหนดระยะเวลาการจ้างไว้แน่นอน  และเลิกจ้างตามกำหนดระยะเวลาภายในกำหนด 2 ปี ที่มีลักษณะต่อไปนี้

2.1 ทำงานตามโครงการ

2.2 ทำงานอันมีลักษณะเป็นครั้งคราว

2.3 ทำงานที่เป็นไปตามฤดูกาล (มาตรา 118 วรรคสอง) 

3.ความผิดนั้นเกิดจากฝั่งของลูกจ้าง (มาตรา 119 ) 

พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 มาตรา 119 “นายจ้างไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้างซึ่งเลิกจ้างในกรณีหนึ่งกรณีใด ดังต่อไปนี้

(1) ทุจริตต่อหน้าที่หรือกระทำความผิดอาญาโดยเจตนาแก่นายจ้าง

(2) จงใจทำให้นายจ้างได้รับความเสียหาย

(3) ประมาทเลินเล่อเป็นเหตุให้นายจ้างได้รับความเสียหายอย่างร้ายแรง

(4) ฝ่าฝืนข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน ระเบียบ หรือคำสั่งของนายจ้างอันชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรม และนายจ้างได้ตักเตือนเป็นหนังสือแล้ว เว้นแต่กรณีที่ร้ายแรง นายจ้างไม่จำเป็นต้องตักเตือน

            หนังสือเตือนให้มีผลบังคับได้ไม่เกินหนึ่งปีนับแต่วันที่ลูกจ้างได้กระทำผิด

(5) ละทิ้งหน้าที่เป็นเวลาสามวันทำงานติดต่อกันไม่ว่าจะมีวันหยุดคั่นหรือไม่ก็ตาม โดยไม่มีเหตุอันสมควร

(6) ได้รับโทษจำคุกตามคำพิพากษาถึงที่สุดให้จำคุก

ในกรณี (6) ถ้าเป็นความผิดที่ได้กระทำโดยประมาทหรือความผิดลหุโทษต้องเป็นกรณีที่เป็นเหตุให้นายจ้างได้รับความเสียหาย

การเลิกจ้างโดยไม่จ่ายค่าชดเชยตามวรรคหนึ่ง ถ้านายจ้างไม่ได้ระบุข้อเท็จจริงอันเป็นเหตุที่เลิกจ้างไว้ในหนังสือบอกเลิกสัญญาจ้างหรือไม่ได้แจ้งเหตุที่เลิกจ้างให้ลูกจ้างทราบในขณะที่เลิกจ้างนายจ้างจะยกเหตุนั้นขึ้นอ้างในภายหลังไม่ได้  ”

ข้อยกเว้นตามมาตรา 119 ที่นายจ้างไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยให้กับลูกจ้างดังต่อไปนี้   

1. เป็นบทบัญญัติที่เป็นข้อยกเว้นที่นายจ้างจะไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้าง เมื่อกระทำความผิดตามมาตรา 119 (1)-(6) 

2. เมื่อลูกลูกจ้างกระทำความผิดนายจ้างต้องเตือนก่อน โดยต้องระบุข้อเท็จจริงอันเป็นเหตุที่เลิกจ้างไว้ในหนังสือบอกเลิกสัญญาจ้าง หรือจะต้องแจ้งด้วยวาจาถึงเหตุนั้น หากนายจ้างมิได้ระบุหรือไม่ได้แจ้ง นายจ้างก็ไม่มีสิทธิที่จะยกเหตุดังกล่าวอ้างในภายหลังเพื่อที่จะไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้าง 

3. เหตุที่นายจ้างไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้างซิ่งเลิกจ้างมีดังนี้

3.1 ลูกจ้างจงใจทำให้นายจ้างได้รับความเสียหาย

3.2 ลูกจ้างประมาทเลินเล่อเป็นเหตุให้นายจ้างได้รับความเสียหายอย่างร้ายแรง

3.3 ลูกจ้างทุจริตต่อหน้าที่หรือกระทำความผิดอาญาโดยเจตนาแก่งานจ้าง

3.4 ฝ่าฝืนข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานหรือระเบียบหรือคำสั่งของนายจ้างอันชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรมและนายจ้างได้ตักเตือนเป็นหนังสือแล้ว

เว้นแต่  กรณีที่ร้ายแรงนายจ้างไม่จำเป็นต้องตักเตือน

• ลูกจ้างได้ละทิ้งหน้าที่ไปเป็นเวลา 3 วันติดต่อกันโดยไม่มีเหตุอันสมควร
• ลูกจ้างได้รับโทษจำคุกตามคำพิพากษาถึงที่สุดให้จำคุกเว้นแต่เป็นโทษสำหรับความผิดที่กระทำโดยประมาทหรือความผิดลหุโทษ

ข้อสังเกต

1. การแสดงเจตนาเลิกจ้างอาจแสดงเจตนา โดยเปิดเผยหรือโดยปริยายก็ได้

2. ต้องเป็นการแสดงเจตนาจากนายจ้าง หรือผู้ที่นายจ้างมอบอำนาจเท่านั้น 

การดำเนินกระบวนการตามกฎหมายเพื่อใช้สิทธิเมื่อถูกเลิกจ้างไม่เป็นธรรม

วัตถุประสงค์ในการจัดตั้งศาลแรงงานขึ้น อาศัยหลัก “สะดวก รวดเร็ว ประหยัด เป็นธรรม” นั้นหมายถึงว่าลูกจ้างสามารถฟ้องได้ง่ายๆ โดยจะจ้างทนายความหรือไม่ก็ได้ ซึ่งลูกจ้างสามารถดำเนินการเองโดยติดต่อที่ศาลแรงงานด้วยตนเอง จะมีเจ้าหน้าที่นิติกรของศาลให้การช่วยเหลือในการร่างคำฟ้องให้ และคดีแรงงานนั้นจะไม่ต้องเสียค่าธรรมเนียมศาล และมีกระบวนการไกล่เกลี่ยเพื่อให้ทั้งสองฝ่ายหาข้อยุติที่เป็นธรรมที่สุด

ลูกจ้างที่ต้องการใช้สิทธิในการฟ้องร้องคดี กรณีเลิกจ้างไม่เป็นธรรม ต้องยื่นฟ้องต่อศาลในเขตอำนาจของศาลแรงงานเท่านั้น  จะไปร้องที่กรมคุ้มครองแรงงานไม่ได้ 

หากว่าลูกจ้างมีการร้องไปที่คุ้มครองแรงงานก่อนแล้ว และลูกจ้างได้ค่าชดเชยตามกฎหมายไปแล้วก็ตาม  ลูกจ้างยังไม่ถูกตัดสิทธิที่ลูกจ้างจะมาฟ้องร้องคดีต่อศาลแรงงาน กรณีเลิกจ้างไม่เป็นธรรมได้อีก   

 เนื่องจากศาลแรงงานเท่านั้น  ถึงจะมีอำนาจสั่งให้นายจ้างกระทำการดังต่อไปนี้ 

1. ให้ลูกจ้างกลับทำงาน คิดค่าจ้างเท่าเดิม 

2. ให้นายจ้างชดใช้ค่าเสียหายที่เกิดจากการเลิกจ้างไม่เป็นธรรม 

และศาลจะมีอำนาจในการสั่งให้นายจ้างให้มีผลอย่างหนึ่งอย่างใดเท่านั้น 

**ขอแนะนำ วิธีการนี้ไม่อยากแนะนำให้ทำถึงแม้ว่าสามารถทำได้ เพราะว่า มันเสียเวลาและว้ำซ้อนกัน 

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 4064/2530

การเลิกจ้างไม่เป็นธรรมตามพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลแรงงานและวิธีพิจารณาคดีแรงงาน พ.ศ.2522 มาตรา 49 นั้นจะต้องพิจารณาถึงสาเหตุอันเป็นมูลเลิกจ้างว่าเป็นสาเหตุที่สมควรหรือไม่ ไม่ได้ขึ้นอยู่กับเหตุว่านายจ้างจะต้องจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้างหรือไม่ เพราะการจ่ายค่าชดเชยเป็นผลตามมาภายหลังการเลิกจ้าง

อ.แอบกระโดดขึ้นรถโดยสารที่โจทก์ขับและมีเงินค่าโดยสารไม่พอโจทก์จึงเรียกเก็บเพียงครึ่งราคาโดยไม่ได้มีเจตนาทุจริตหรือเจตนาทำผิดระเบียบข้อบังคับของจำเลย การที่จำเลยให้โจทก์ออกจากงานด้วยเหตุนี้ จึงเป็นการเลิกจ้างที่ไม่เป็นธรรม.

โจทก์ฟ้องว่า จำเลยให้โจทก์ออกจากงานโดยกล่าวหาว่าโจทก์ทุจริตต่อหน้าที่ ทำผิดระเบียบข้อบังคับของจำเลย โดยโจทก์ไม่มีความผิดตามที่จำเลยกล่าวอ้าง เป็นการเลิกจ้างไม่เป็นธรรม ขอให้บังคับจำเลยให้รับโจทก์กลับเข้าทำงานและชดใช้ค่าเสียหาย

จำเลยให้การว่า โจทก์ปฏิบัติฝ่าฝืนระเบียบข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานของจำเลยอย่างร้ายแรง โดยรับผู้โดยสารที่ไม่มีค่าโดยสารไปกับรถจำเลยและได้เรียกเก็บเงินค่าโดยสารจากผู้โดยสาร แต่นำเงินไปซื้อตั๋วไม่ครบตามจำนวนที่เรียกเก็บ โดยมีเจตนาทุจริต การที่จำเลยให้โจทก์ออกจากงาน จึงเป็นการเลิกจ้างที่เป็นธรรม ขอให้ยกฟ้อง

ศาลแรงงานกลางวินิจฉัยว่า นางสาวอมรรัตน์ผู้โดยสารแอบกระโดดขึ้นรถ หาใช่โจทก์เจตนาจะรับผู้โดยสารที่ไม่มีตั๋วโดยสารไม่ นางสาวอมรรัตน์ว่าจะไปหาพี่ที่กรุงเทพแต่ไม่ได้เอาบัตรนักเรียนมา และมีเงินอยู่เพียง 50 บาท โจทก์จึงซื้อตั๋วในอัตราครึ่งราคาเป็นเงิน 35 บาท โจทก์ยังไม่มีเงินทอนจึงบอกให้นางสาวอมรรัตน์รอเอาคืนข้างหน้า โจทก์หาได้มีเจตนาเอาเงินทอนนั้นเป็นประโยชน์ส่วนตนไม่และได้มอบเงินนี้ให้นายตรวจโดยดี โจทก์จึงไม่มีเจตนาที่จะเก็บเงินไม่ครบ การกระทำของโจทก์จึงมิได้มีเจตนาทุจริตและทำผิดระเบียบข้อบังคับของจำเลย การที่จำเลยให้โจทก์ออกจากงานด้วยเหตุดังกล่าว จึงเป็นการเลิกจ้างที่ไม่เป็นธรรม พิพากษาให้จำเลยรับโจทก์กลับเข้าทำงานในตำแหน่งหน้าที่อัตราค่าจ้างเดิม และให้ใช้ค่าเสียหายตั้งแต่วันสั่งพักงานจนกว่าจะรับเข้าทำงาน และให้โจทก์คืนเงินที่จำเลยจ่ายให้โจทก์เนื่องจากการเลิกจ้างแก่จำเลยด้วย

จำเลยอุทธรณ์ต่อศาลฎีกา

ศาลฎีกาแผนกคดีแรงงานวินิจฉัยว่า การเลิกจ้างที่ไม่เป็นธรรมตามพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลแรงงานและวิธีพิจารณาคดีแรงงาน พ.ศ. 2522มาตรา 49 นั้น ศาลจะต้องพิจารณาถึงสาเหตุอันเป็นมูลให้มีการเลิกจ้างว่าเป็นสาเหตุที่สมควรหรือไม่ การไม่จ่ายค่าชดเชยมิใช่เป็นสาเหตุแห่งการเลิกจ้าง การเลิกจ้างจะเป็นธรรมหรือไม่ ไม่ได้อยู่ด้วยเหตุที่ว่านายจ้างไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้าง เพราะการไม่จ่ายค่าชดเชยนั้นเป็นผลที่ตามมาภายหลังการเลิกจ้างแล้วเท่านั้น สำหรับคดีนี้ เมื่อพิจารณาจากข้อเท็จจริงที่ศาลแรงงานกลางฟังมาแล้วศาลฎีกาเห็นพ้องด้วยกับคำวินิจฉัยของศาลแรงงานกลาง

พิพากษายืน.

ประเด็นข้อต่อสู้ในคดีเลิกจ้างไม่เป็นธรรม ไม่จำเป็นจะต้องมีการชี้แจ้งไว้ในหนังสือเลิกจ้างเหมือนเช่น ประเด็นข้อต่อสู้ในการเรียกค่าชดเชย (ฎ.5481/2556) 

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5481/2556

พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน ฯ มาตรา 108 บังคับให้นายจ้างซึ่งมีลูกจ้างรวมกันตั้งแต่สิบคนขึ้นไป จัดให้มีข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน และมาตรา 110 บัญญัติเกี่ยวกับวิธีปฏิบัติในกรณีที่มีการแก้ไขเพิ่มเติมข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานโดยให้นายจ้างประกาศข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานที่มีการแก้ไขเพิ่มเติมนั้น แต่ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน ฯ ไม่ได้บัญญัติถึงกระบวนการที่นายจ้างและลูกจ้างต้องปฏิบัติเพื่อให้มีการแก้ไขเพิ่มเติมข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน แต่กระบวนการดังกล่าวได้บัญญัติไว้ใน พ.ร.บ.แรงงานสัมพันธ์ ฯ มาตรา 10 วรรคสาม ซึ่งบัญญัติให้ในกรณีเป็นที่สงสัยว่าในสถานประกอบกิจการมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างหรือไม่ให้ถือว่าข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานที่นายจ้างต้องจัดให้มีตามกฎหมายว่าด้วยการคุ้มครองแรงงานเป็นข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้าง ดังนั้น หากผู้ร้องประสงค์จะแก้ไข เปลี่ยนแปลง หรือยกเลิกข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานซึ่งเป็นข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างโดยไม่แจ้งข้อเรียกร้องต่อลูกจ้างในทางที่ไม่เป็นคุณแก่ลูกจ้าง ผู้ร้องต้องได้รับความยินยอมจากลูกจ้างหรือมิฉะนั้นผู้ร้องจะต้องแจ้งข้อเรียกร้องต่อลูกจ้างตาม พ.ร.บ.แรงงานสัมพันธ์ ฯ มาตรา 13 จนมีการเจรจาตกลงกันหรือหากไม่สามารถตกลงกันได้ก็ต้องปฏิบัติให้ถูกต้องตามขั้นตอนของ พ.ร.บ.แรงงานสัมพันธ์ ฯ ต่อไป

อายุความ

ฟ้องค่าเสียหายจากการเลิกจ้างไม่เป็นธรรม อายุความ 10 ปี

การคำนวณค่าเสียหาย จากการเลิกจ้างไม่เป็นธรรม คำนวณจาก

1. อายุของลูกจ้าง

2.ระยะเวลาการทำงาน

3.ความเดือนร้อนของลูกจ้างที่ถูกเลิกจ้าง

4.มูลเหตุแห่งการเลิกจ้าง

5. เงินค่าชดเชยที่มีสิทธิ์ได้รับ

การจดทะเบียนบริษัทไม่ใช่เพียงแค่การเปลี่ยนสถานะทางกฎหมาย หรือการมีตราประทับสวยๆ บนเอกสารเท่านั้น แต่มันคือ “รากฐานสำคัญของการเติบโตอย่างยั่งยืน” ไม่ว่าจะเป็นการสร้างความน่าเชื่อถือต่อคู่ค้า การเข้าถึงแหล่งเงินทุนจากสถาบันการเงิน หรือแม้แต่การบริหารจัดการภาษีอย่างเป็นระบบที่จะช่วยให้ธุรกิจของคุณเหลือ “กำไร” ที่แท้จริงมากขึ้น

อย่างไรก็ตาม การเริ่มต้นจดบริษัทมักมาพร้อมกับคำถามมากมาย ทั้งเรื่องขั้นตอนที่ดูซับซ้อน การติดต่อประสานงานกับหน่วยงานราชการที่ต้องใช้เวลา การดำเนินการจำเป็นต้องดำเนินการเอง หรือสามารถว่าจ้างทนายความ หรือใครที่สามารถกระทำการแทนได้ เพื่อให้ถูกต้องตามกฎหมาย ยังรวมถึงการจัดเตรียมเอกสารที่วุ่นวาย และภาระทางบัญชีที่ตามมา เพื่อให้การเริ่มต้นของคุณเป็นไปอย่างราบรื่นและถูกต้องตามกฎหมายปี 2568 เราได้รวบรวมทุกเรื่องที่ต้องรู้ไว้ที่นี่ ดังนี้ 

นิติบุคคล มี 3 ประเภท

• ห้างหุ้นส่วนสามัญ : หุ้นส่วนร่วมรับผิดชอบหนี้แบบไม่จำกัด
• ห้างหุ้นส่วนจำกัด : มีทั้งหุ้นส่วนที่รับผิดแบบจำกัดและไม่จำกัด
• บริษัทจำกัด : ผู้ถือหุ้นรับผิดตามมูลค่าหุ้นของตน เหมาะกับธุรกิจที่ต้องการเติบโตอย่างยั่งยืน

ขั้นตอนการจดทะเบียนบริษัท 2569

1. ศึกษาข้อมูลเบื้องต้น

เริ่มจากการทำความเข้าใจรูปแบบของธุรกิจตนเองว่าเหมาะกับประเภทใด เพื่อวางแผนเอกสารและขั้นตอนล่วงหน้า

2. เตรียมเอกสารให้พร้อมก่อนจดทะเบียนบริษัท 

• ผู้เริ่มก่อการ/ผู้ถือหุ้น: อย่างน้อย 2 คนขึ้นไป 
• ทุนจดทะเบียน ไม่มีการกำหนดขั้นต่ำ แต่ควรสอดคล้องกับธุรกิจ ส่วนใหญ่นิยมเริ่มต้นที่ 1 ล้านบาท (หากมีผู้ถือหุ้นเป็นชาวต่างชาติด้วยแนะนำทุนจดทะเบียนไม่ต่ำกว่า 2 ล้านบาท)
• ชื่อบริษัท (ที่ผ่านการจองแล้ว)
• ที่ตั้งสำนักงานใหญ่ (เลขที่บ้าน, หมู่ที่, แขวง/ตำบล)
• วัตถุประสงค์ในการทำธุรกิจ (ขายอะไร ทำอะไร)
• ข้อมูลผู้ถือหุ้นทุกคน (ชื่อ-สกุล, เลขบัตรประชาชน, ที่อยู่, จำนวนหุ้นที่ถือ)
• พยาน 2 คน (ใช้ชื่อและเลขบัตรประชาชน)

3. ตั้งชื่อบริษัทและจองชื่อ

จองชื่อบริษัทออนไลน์ ขั้นตอนแรกคือการตั้งชื่อบริษัทและตรวจสอบไม่ให้ซ้ำกับบริษัทที่จดทะเบียนไปแล้ว
– ทำที่ไหน: เว็บไซต์ dbd.go.th
– เทคนิค: ควรเตรียมไว้ 3 ชื่อเรียงตามลำดับความชอบ ชื่อต้องไม่มีคำต้องห้าม (เช่น คำที่เกี่ยวกับ
ราชวงศ์ หรือชื่อกระทรวงต่างๆ)

4. ยื่นหนังสือบริคณห์สนธิ

หลังจองชื่อเรียบร้อย ให้ยื่นเอกสารภายใน 30 วัน พร้อมแจ้งข้อมูลสำคัญ เช่น ที่ตั้ง วัตถุประสงค์ กรรมการ และผู้ถือหุ้น

5. เปิดจองหุ้นและนัดประชุมผู้ถือหุ้น

เปิดให้ผู้ร่วมก่อตั้งหรือผู้สนใจถือหุ้นจองซื้อหุ้น และเตรียมจัดประชุมเพื่อแจ้งข้อมูลบริษัท

6. ประชุมแต่งตั้งกรรมการ

แต่งตั้งกรรมการบริษัทอย่างเป็นทางการ พร้อมแต่งตั้งผู้สอบบัญชี และอนุมัติงบประมาณ

7. ยื่นขอจดทะเบียนบริษัท

นำเอกสารทั้งหมดไปยื่นจดทะเบียนให้เรียบร้อยภายใน 3 เดือนหลังจากประชุมจัดตั้ง

8. ชำระค่าธรรมเนียม

ปัจจุบันการจดทะเบียนผ่านระบบ e-Registration มีค่าธรรมเนียมในอัตราพิเศษที่ถูกกว่าการเดินไปจดที่กรมฯ โดยตรง เพื่อสนับสนุนให้ผู้ประกอบการเข้าสู่ระบบออนไลน์มากขึ้น

ค่าธรรมเนียมโดยประมาณ:

• จดทะเบียนบริษัท 5,000 บาท
• อากรแสตมป์ 210 บาท
• ค่าหนังสือรับรองและสำเนาต่างๆ เพิ่มเติม

9. รับใบสำคัญการจดทะเบียน (หนังสือรับรอง)

เมื่อทุกขั้นตอนเรียบร้อยแล้ว  นายทะเบียนอนุมัติ คุณจะได้รับเลขทะเบียนนิติบุคคล 13 หลัก ซึ่งเลขนี้จะถูกใช้เป็น เลขประจำตัวผู้เสียภาษี  ซึ่งเรียกว่า “หนังสือรับรอง” และใบสำคัญแสดงการจดทะเบียน ถือเป็นอันเสร็จสิ้น

10. จดบริษัทเสร็จแล้ว ต้องทำอะไรต่อ?

การได้หนังสือรับรองเป็นเพียงจุดเริ่มต้น ภายหลังจดทะเบียนเสร็จสิ้น 7 สิ่งที่ห้ามลืม คือ

• เปิดบัญชีธนาคาร ในนามบริษัท
• ขึ้นทะเบียนนายจ้าง กับสำนักงานประกันสังคม (ถ้ามีพนักงาน)
• จดภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT) หากคาดว่ารายได้จะเกิน 1.8 ล้านบาทต่อปี
• จัดทำบัญชี และจัดหาผู้สอบบัญชีตั้งแต่วันแรกที่เริ่มดำเนินกิจการ

สรุป หากธุรกิจของคุณเริ่มมีรายได้สูงกว่า 750,000 บาท/ปี การจดทะเบียนบริษัทจะช่วยลดภาษี และเพิ่มความน่าเชื่อถือทางธุรกิจได้มากขึ้น ที่สำคัญคือการบริหารจัดการที่เป็นระบบ พร้อมต่อยอดสู่การขยายกิจการในอนาคต

จดทะเบียนบริษัท vs ห้างหุ้นส่วน ต่างกันอย่างไร? เลือกแบบไหนประหยัดภาษีกว่า

การตัดสินใจเลือกจดทะเบียนระหว่าง “บริษัทจำกัด (บจก.)” หรือ “ห้างหุ้นส่วนจำกัด (หจก.)” ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญ หลายคนเข้าใจผิดว่า หจก. ประหยัดภาษีกว่า หรือบริษัททำได้ยากกว่า แต่ในความเป็นจริงปี 2568 ทั้งสองรูปแบบมีข้อดีข้อเสียที่ต่างกันอย่างชัดเจน

1. ความรับผิดชอบในหนี้สิน (หัวใจสำคัญที่ต้องรู้)

ความแตกต่างที่ใหญ่ที่สุดไม่ใช่เรื่องชื่อ แต่เป็นเรื่อง “ความรับผิดชอบ” เมื่อเกิดปัญหาทางธุรกิจ:

• บริษัทจำกัด (บจก.): ผู้ถือหุ้นรับผิดชอบ “จำกัด” เฉพาะจำนวนเงินค่าหุ้นที่ยังชำระไม่ครบเท่านั้น หากบริษัทเป็นหนี้ 10 ล้าน แต่คุณลงหุ้นไว้ 1 ล้านและจ่ายครบแล้ว ทรัพย์สินส่วนตัว (บ้าน, รถ, เงินฝาก) จะปลอดภัย
• ห้างหุ้นส่วนจำกัด (หจก.): ต้องมี “หุ้นส่วนผู้จัดการ” อย่างน้อยหนึ่งคนที่เป็นประเภท “ไม่จำกัดความรับผิด” หมายความว่าหาก หจก. เป็นหนี้และสินทรัพย์ของหจก.ไม่พอจ่าย หุ้นส่วนผู้จัดการต้องนำทรัพย์สินส่วนตัวมาชดใช้หนี้ทั้งหมดจนกว่าจะครบ

2. โครงสร้างและการบริหาร

• บจก.: บริหารงานผ่านคณะกรรมการบริษัท มีความน่าเชื่อถือสูงในสายตาธนาคารและคู่ค้าขนาดใหญ่ เหมาะกับธุรกิจที่ต้องการขยายตัวหรือระดมทุน
• หจก.: มักเป็นธุรกิจครอบครัวหรือเพื่อนฝูงที่ไว้ใจกันสูง การบริหารจัดการยืดหยุ่นกว่า แต่ความน่าเชื่อถือน้อยกว่าในการยื่นกู้ธนาคารหรือประมูลงานใหญ่

3. เปรียบเทียบเรื่อง “ภาษี” แบบชัดๆ

หลายคนถามว่า “แบบไหนประหยัดภาษีกว่า?” คำตอบคือ: “ทั้งสองแบบเสียภาษีในอัตราที่เท่ากัน”

ทั้ง บจก. และ หจก. เสียภาษีจาก “กำไรสุทธิ” (รายได้ – ค่าใช้จ่าย) ในอัตราภาษีเงินได้นิติบุคคล ดังนี้:

เงื่อนไข SME: ทุนจดทะเบียนชำระแล้วไม่เกิน 5 ล้านบาท และรายได้ทั้งปีไม่เกิน 30 ล้านบาท

เปิดธุรกิจใหม่มีค่าใช้จ่ายอะไรบ้าง

หลายคนอยากมี “บริษัท” เป็นของตัวเอง แต่ยังไม่กล้าเริ่มต้นเพราะไม่แน่ใจเรื่องค่าใช้จ่าย กลัวว่าจะมีงบบานปลาย บทความนี้เราจะมากางตัวเลขให้เห็นชัดๆ ว่าในปี 2568 การเปิดบริษัทหนึ่งแห่งต้องใช้เงินเท่าไหร่ และมีค่าอะไรบ้างที่คุณต้องจ่ายจริง

1. ค่าธรรมเนียมการจดทะเบียน (จ่ายให้รัฐ)

ค่าธรรมเนียมถูกกำหนดโดยกรมพัฒนาธุรกิจการค้า (DBD) ซึ่งจะมีความแตกต่างกันตามช่องทางการจดทะเบียน:

• จดทะเบียนผ่านระบบออนไลน์ (e-Registration): * ราคาเหมาจ่าย: ประมาณ 5,500 บาท (รวมค่าอากรแสตมป์แล้ว)
  • หมายเหตุ: เป็นวิธีที่ถูกที่สุดและได้รับความนิยมมากที่สุดในปีนี้
• จดทะเบียนแบบ Walk-in (ไปที่กรมฯ):
  • จะคิดตามทุนจดทะเบียน (ล้านละ 5,000 บาท) ขั้นต่ำ 5,000 บาท และสูงสุดไม่เกิน 250,000 บาท
  • ยังมีค่าอากรแสตมป์และค่าใบสำคัญอื่นๆ เพิ่มเติม รวมแล้วมักจะสูงกว่าการจดออนไลน์

2. ทุนจดทะเบียน (ต้องมีเงินในบัญชีเท่าไหร่?)

นี่คือส่วนที่คนเข้าใจผิดบ่อยที่สุด “ทุนจดทะเบียน 1 ล้านบาท ไม่ต้องมีเงินสด 1 ล้านบาทวางโชว์ในวันแรก”

• การชำระหุ้นขั้นต่ำ: กฎหมายกำหนดให้ชำระเงินค่าหุ้นครั้งแรกไม่น้อยกว่า 25% ของทุนจดทะเบียน
• ตัวอย่าง: หากคุณจดบริษัทด้วยทุน 1 ล้านบาท คุณต้องมีเงินเข้าบัญชีบริษัทจริงอย่างน้อย 250,000 บาท เพื่อใช้เป็นทุนหมุนเวียนในการเริ่มต้นธุรกิจ

3. ค่าใช้จ่ายแฝงในการเริ่มต้น (Hidden Costs) นอกจากค่าธรรมเนียมรัฐแล้ว ยังมีค่าใช้จ่ายส่วนอื่นๆ ที่ต้องเตรียมไว้:

• ค่าตรายางบริษัท
• ค่าบริการจ้างจดทะเบียนขึ้นอยู่กับความซับซ้อนและบริการเสริม เช่น บริการเปิดบัญชีธนาคาร หรือจด VAT 

4. งบประมาณที่ต้องเตรียมหลังจดบริษัทเสร็จ (รายเดือน/รายปี)  เมื่อเป็นบริษัทแล้ว คุณจะมี “หน้าที่” ทางภาษีและบัญชีที่ต้องจ่าย

• ค่าทำบัญชีรายเดือน
• ค่าตรวจสอบบัญชี (Audit): ต้องจ่ายปีละครั้งขึ้นอยู่กับจำนวนรายการค้า

“สิทธิประโยชน์และภาษี” (Benefits & Tax)

1. สร้างความน่าเชื่อถือในระดับสากล  การจดทะเบียนบริษัทคือการยืนยันตัวตนว่าธุรกิจของคุณมีที่ตั้งชัดเจน มีโครงสร้างการบริหาร และอยู่ภายใต้การกำกับดูแลของกฎหมาย

• สำหรับคู่ค้า: บริษัทใหญ่ๆ มักเลือกทำธุรกิจกับนิติบุคคลมากกว่าบุคคลธรรมดา เพราะสามารถออกใบกำกับภาษีได้ถูกต้อง
• สำหรับลูกค้า: การโอนเงินเข้าบัญชีบริษัทสร้างความมั่นใจได้มากกว่าการโอนเข้าบัญชีส่วนบุคคล ลดโอกาสการถูกมองว่าเป็นมิจฉาชีพ

2. จำกัดความเสี่ยง รับผิดชอบหนี้สินแค่ที่ลงหุ้น  นี่คือข้อดีที่สำคัญที่สุดในเชิงกฎหมาย หากคุณทำธุรกิจในนามบุคคลธรรมดา แล้วเกิดปัญหาเป็นหนี้สิน ทรัพย์สินส่วนตัวทั้งหมดของคุณ (บ้าน, รถ, ที่ดิน) อาจถูกยึดเพื่อชำระหนี้

• ในนามบริษัท: หากเกิดเหตุสุดวิสัยจนบริษัทล้มละลาย คุณจะรับผิดชอบหนี้สิน “จำกัดเพียงมูลค่าหุ้นที่ยังชำระไม่ครบ” เท่านั้น ทรัพย์สินส่วนตัวที่เหลือจะถูกแยกออกจากหนี้ของบริษัทอย่างเด็ดขาด  

3. วางแผนภาษีได้หลากหลายกว่าและประหยัดกว่าหลายคนกลัวภาษีนิติบุคคล แต่ความจริงแล้วการเป็นบริษัทช่วยให้คุณ “เสียภาษีอย่างชาญฉลาด” ได้มากกว่า

• หักค่าใช้จ่ายตามจริง: ทุกบิลค่าน้ำ ค่าไฟ ค่าเช่าที่ ค่าจ้างพนักงาน หรือแม้แต่ค่ารับรองลูกค้า สามารถนำมาหักเป็นค่าใช้จ่ายบริษัทได้ทั้งหมด
• อัตราภาษี SME: หากกำไรสุทธิไม่เกิน 300,000 บาทแรก คุณจะได้รับ ยกเว้นภาษี (0%) และกำไรส่วนที่เกินจนถึง 3 ล้านบาท เสียเพียง 15% ซึ่งมักจะถูกกว่าฐานภาษีบุคคลธรรมดาเมื่อรายได้คุณสูงขึ้น

4. เข้าถึงแหล่งเงินทุนและสินเชื่อได้ง่าย  หากต้องการขยายสาขาหรือสต็อกของเพิ่ม การขอสินเชื่อในนามบริษัท (SME Loan) มักทำได้ง่ายกว่าและได้วงเงินที่สูงกว่าบุคคลธรรมดา นอกจากนี้บริษัทยังสามารถสะสม “Statement” หรือประวัติทางการเงินที่สวยงาม เพื่อใช้ในการระดมทุนจากนักลงทุนหรือเข้าจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ได้ในอนาคต

5. การบริหารจัดการที่เป็นระบบและยั่งยืน  การจดบริษัทบังคับให้คุณต้องทำบัญชี ซึ่งจะช่วยให้คุณเห็นภาพรวมของธุรกิจจริงๆ:

• รู้ว่าส่วนไหนคือ “กำไร” และส่วนไหนคือ “ต้นทุน”
• แยกกระเป๋าเงินส่วนตัวกับเงินธุรกิจออกจากกันชัดเจน
• ธุรกิจสามารถดำเนินต่อไปได้แม้จะมีการเปลี่ยนตัวผู้บริหารหรือส่งต่อให้ทายาท (Business Continuity)

ทำไมรายได้ถึง 1.8 ล้านต่อปี ถึงควรจดทะเบียนบริษัททันที?

หากคุณทำธุรกิจในนามบุคคลธรรมดา แล้วพบว่ายอดขาย (รายได้รวมแบบยังไม่หักค่าใช้จ่าย) เริ่มเข้าใกล้หรือแตะระดับ 1,800,000 บาทต่อปี นี่คือสัญญาณเตือนว่าคุณกำลังยืนอยู่บนทางแยกสำคัญ บทความนี้จะเจาะลึกว่าทำไมตัวเลขนี้ถึงเป็น “จังหวะทอง” ที่คุณต้องจดทะเบียนบริษัททันที

1. กับดัก “ภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT)”

ตามกฎหมายสรรพากร เมื่อบุคคลธรรมดามีรายได้เกิน 1.8 ล้านบาทต่อปี “บังคับ” ต้องจดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT 7%) ภายใน 30 วัน

• ความเสี่ยง: หากคุณไม่จดทะเบียนบริษัทแล้วยังฝืนทำในนามบุคคล คุณจะต้องควักเงินตัวเองจ่าย VAT 7% ส่งสรรพากรจากยอดขายทั้งหมดที่เกินมา ซึ่งมักจะทำให้กำไรหายไปเกือบทั้งหมด
• ทางแก้: การจดบริษัทจะช่วยให้คุณบริหารจัดการภาษีซื้อ-ภาษีขาย ได้อย่างเป็นระบบ และสร้างความน่าเชื่อถือเมื่อต้องออกใบกำกับภาษีให้กับคู่ค้า

2. ภาษีบุคคลธรรมดา “ยิ่งรวย ยิ่งจ่ายแพง”

ภาษีบุคคลธรรมดาเป็นแบบ “อัตราก้าวหน้า” ซึ่งสูงสุดถึง 35% * หากคุณมีรายได้สุทธิสูง การหักค่าใช้จ่ายแบบเหมา (60%) ของบุคคลธรรมดาอาจไม่เพียงพอ ทำให้คุณต้องเสียภาษีในฐานที่สูงมาก

• ในขณะที่บริษัท: เสียภาษีจาก “กำไรสุทธิ” (รายได้ลบค่าใช้จ่ายตามจริง) และถ้าเป็น SME กำไร 3 แสนแรก ฟรีภาษี! ส่วนที่เหลือเสียเพียง 15-20% ซึ่งประหยัดกว่าเห็นๆ

3. การหักค่าใช้จ่าย “ตามจริง” คืออาวุธลับ

ในนามบุคคลธรรมดา สรรพากรยอมให้หักค่าใช้จ่ายแบบเหมาได้เพียงบางประเภทธุรกิจ (ส่วนใหญ่ 60%) แต่ในความเป็นจริง ต้นทุนของคุณอาจสูงถึง 80%

• จดบริษัท: คุณสามารถนำค่าเช่าที่, ค่าไฟ, ค่าน้ำมัน, ค่าจ้างพนักงาน, ค่าโฆษณา Facebook/Google มาหักเป็นค่าใช้จ่ายได้ทุกบาททุกสตางค์ (ตราบที่มีใบเสร็จถูกต้อง) ทำให้กำไรสุทธิที่จะนำไปคิดภาษีน้อยลง

4. แยก “เงินส่วนตัว” ออกจาก “เงินธุรกิจ”

เมื่อรายได้แตะ 1.8 ล้านบาท เงินหมุนเวียนในบัญชีจะเริ่มเยอะจนน่าตกใจ การทำธุรกิจในนามบุคคลจะทำให้บัญชีธนาคารส่วนตัวของคุณดูวุ่นวาย และเสี่ยงต่อการถูก ตรวจสอบบัญชีธนาคาร (กฎหมาย e-Payment)

• การจดบริษัทช่วยให้คุณแยกกระเป๋าชัดเจน คุณจ่ายเงินเดือนให้ตัวเองในฐานะกรรมการบริษัท ซึ่งเงินเดือนส่วนนี้ก็นำมาหักเป็นค่าใช้จ่ายบริษัทได้อีกต่อหนึ่งด้วย!

5. ความเตรียมพร้อมเพื่อการก้าวกระโดด

รายได้ 1.8 ล้านคือบทพิสูจน์ว่าโมเดลธุรกิจของคุณไปได้รอด

• การจดบริษัทในช่วงนี้จะช่วยให้คุณมี งบการเงิน ที่สวยงามเพื่อใช้ยื่นกู้ธนาคารในปีถัดไป
• เพิ่มโอกาสในการรับงานจากบริษัทใหญ่หรือหน่วยงานราชการที่มักกำหนดว่าคู่ค้าต้องเป็นนิติบุคคลที่จด VAT เท่านั้น

สิทธิประโยชน์ทางภาษีสำหรับ SME จดบริษัทใหม่ได้สิทธิ์ยกเว้นภาษีจริงไหม?

1.สิทธิยกเว้นภาษีจาก “กำไรสุทธิ” (SME Tax Rates)

สำหรับบริษัทที่จดทะเบียนใหม่และมีคุณสมบัติเป็น SME (ทุนชำระแล้วไม่เกิน 5 ล้านบาท และรายได้ไม่เกิน 30 ล้านบาท) จะได้รับสิทธิยกเว้นและลดหย่อนภาษีเงินได้นิติบุคคลตามลำดับขั้น ดังนี้:

2. มาตรการ “หักค่าใช้จ่าย 2 เท่า” (Double Deduction)

นอกจากการยกเว้นภาษีจากกำไรแล้ว ปี 2568 ยังมีสิทธิพิเศษที่ช่วยให้คุณ “กำไรลดลงในทางบัญชีแต่เงินเหลือจริงมากขึ้น” ผ่านการหักค่าใช้จ่ายได้มากกว่าที่จ่ายจริง:

• SME Digital Transformation: หากซื้อซอฟต์แวร์ ฮาร์ดแวร์ หรือบริการดิจิทัลที่ลงทะเบียนกับ depa สามารถนำมาหักเป็นค่าใช้จ่ายได้ 2 เท่า (จ่าย 1 แสน หักได้ 2 แสน) สูงสุดไม่เกิน 300,000 บาท (มีผลถึงสิ้นปี 2570)
• การจ้างงานผู้สูงอายุ: หากจ้างพนักงานอายุ 60 ปีขึ้นไป (เงินเดือนไม่เกิน 15,000 บาท) สามารถนำค่าจ้างมาหักค่าใช้จ่ายได้ 2 เท่า
• การฝึกอบรมพนักงาน: ค่าส่งพนักงานไปอบรมเพื่อพัฒนาทักษะ สามารถหักค่าใช้จ่ายได้ 2 เท่า เช่นกัน

3. สิทธิพิเศษสำหรับ “New Startup” ในพื้นที่เฉพาะ

หากธุรกิจของคุณเป็นกลุ่ม Target Industries (เช่น เทคโนโลยี, อาหารแปรรูป, พลังงานสะอาด) และตั้งอยู่ในเขตพื้นที่พิเศษ เช่น เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (EEC) อาจได้รับสิทธิประโยชน์ที่มากกว่าปกติ เช่น:

• ยกเว้นภาษีเงินได้นิติบุคคลสูงสุด 5-13 ปี (ต้องขอรับส่งเสริมการลงทุนจาก BOI)
• ยกเว้นภาษีสำหรับเงินปันผลที่ได้รับในช่วงเวลาที่ได้รับยกเว้นภาษี

4. สิทธิประโยชน์จากการ “ขาดทุนสะสม”

หากปีแรกที่จดบริษัทคุณยังไม่มีกำไร (ขาดทุน) กฎหมายอนุญาตให้นำ “ผลขาดทุนสุทธิ” ในปีนี้ ไปหักออกจากกำไรในอนาคตได้นานถึง 5 รอบบัญชี ซึ่งช่วยให้คุณไม่ต้องเสียภาษีในวันที่ธุรกิจเริ่มทำกำไรได้ในช่วงแรกๆ

 ข้อควรระวังเพื่อไม่ให้เสียสิทธิ์

1. ต้องยื่นแบบแม้ไม่มีภาษีต้องจ่าย: แม้กำไรจะไม่ถึง 300,000 บาท คุณยังคงมีหน้าที่ต้องยื่นแบบ ภ.ง.ด.50 (รายปี) และ ภ.ง.ด.51 (ครึ่งปี) ให้ตรงกำหนด
2. เอกสารต้องครบ: การใช้สิทธิ์หักค่าใช้จ่าย 2 เท่า ต้องมีใบกำกับภาษีที่ถูกต้องและเอกสารรับรองตามเกณฑ์ที่สรรพากรกำหนด
3. รักษาคุณสมบัติ SME: ระวังอย่าให้ทุนชำระแล้วเกิน 5 ล้าน หรือรายได้เกิน 30 ล้าน เพราะจะทำให้ฐานภาษีเปลี่ยนเป็น 20% ตั้งแต่บาทแรกทันที

เบื้องต้นในการแนะนำหลีกเลี่ยงในการให้กู้ยืมเงินกัน หากหลีกเลี่ยงไม่ได้จริงๆ ต้องผู้ให้กู้ต้องทำเป็นสัญญากู้ยืมเงินกันให้ชัดเจน หรือมีแชทข้อความการกู้ยืมเงินกัน มีสลิปการโอนเงิน ไว้ด้วย เพื่อเกิดปัญหาลูกหนี้ผิดนัดชำระหนี้ จนทำให้มีข้อพิพาทต้องว่าจ้างทนายความฟ้องร้องคดีกันในศาล

หลักฐานการกู้ยืมเงิน

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ 

มาตรา 653 “ การกู้ยืมเงินกว่าสองพันบาทขึ้นไปนั้น ถ้ามิได้มีหลักฐานแห่งการกู้ยืมเป็นหนังสืออย่างใดอย่างหนึ่งลงลายมือชื่อผู้ยืมเป็นสำคัญ จะฟ้องร้องให้บังคับคดีหาได้ไม่

            ในการกู้ยืมเงินมีหลักฐานเป็นหนังสือนั้น ท่านว่าจะนำสืบการใช้เงินได้ต่อเมื่อมีหลักฐานเป็นหนังสืออย่างใดอย่างหนึ่งลงลายมือชื่อผู้ให้ยืมมาแสดงหรือเอกสารอันเป็นหลักฐานแห่งการกู้ยืมนั้นได้เวนคืนแล้ว หรือได้แทงเพิกถอนลงในเอกสารนั้นแล้ว”

พระราชบัญญัติว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ 2544 

มาตรา 4 “ในพระราชบัญญัตินี้ 

“ธุรกรรม” หมายความว่า การกระทําใดๆ ที่เกี่ยวกับกิจกรรมในทางแพ่งและพาณิชย์หรือ ในการดําเนินงานของรัฐตามที่กําหนดในหมวด 4  

“อิเล็กทรอนิกส์” หมายความว่า การประยุกต์ใช้วิธีการทางอิเล็กตรอน ไฟฟ้า คลื่น แม่เหล็กไฟฟ้า หรือวิธีอื่นใดในลักษณะคล้ายกัน และให้หมายความรวมถึงการประยุกต์ใช้วิธีการทาง แสง วิธีการทางแม่เหล็ก หรืออุปกรณ์ที่เกี่ยวข้องกับการประยุกต์ใช้วิธีต่างๆ เช่นว่านั้น 

“ธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์” หมายความว่า ธุรกรรมที่กระทําขึ้นโดยใช้วิธีการทาง อิเล็กทรอนิกส์ทั้งหมดหรือแต่บางส่วน 

“ข้อความ” หมายความว่า เรื่องราวหรือข้อเท็จจริง ไม่ว่าจะปรากฏในรูปแบบของตัว อักษร ตัวเลข เสียง ภาพ หรือรูปแบบอื่นใดที่สื่อความหมายได้โดยสภาพของสิ่งนั้นเองหรือโดย ผ่านวิธีการใดๆ

“ข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์” หมายความว่า ข้อความที่ได้สร้าง ส่ง รับ เก็บรักษา หรือ ประมวลผลด้วยวิธีการทางอิเล็กทรอนิกส์ เช่น วิธีการแลกเปลี่ยนข้อมูลทางอิเล็กทรอนิกส์ จดหมายอิเล็กทรอนิกส์ โทรเลข โทรพิมพ์ หรือโทรสาร

“ลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์” หมายความว่า อักษร อักขระ ตัวเลข เสียงหรือสัญลักษณ์อื่น ใดที่สร้างขึ้นให้อยู่ในรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์ซึ่งนํามาใช้ประกอบกับข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์เพื่อแสดง ความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลกับข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อระบุตัวบุคคลผู้เป็น เจ้าของลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์ที่เกี่ยวข้องกับข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์นั้น และเพื่อแสดงว่าบุคคล ดังกล่าวยอมรับข้อความในข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์นั้น 

“ระบบข้อมูล” หมายความว่า กระบวนการประมวลผลด้วยเครื่องมืออิเล็กทรอนิกส์สําหรับ สร้าง ส่ง รับ เก็บรักษา หรือประมวลผลข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ 

“การแลกเปลี่ยนข้อมูลทางอิเล็กทรอนิกส์” หมายความว่า การส่งหรือรับข้อความด้วย วิธีการทางอิเล็กทรอนิกส์ระหว่างเครื่องคอมพิวเตอร์โดยใช้มาตรฐานที่กําหนดไว้ล่วงหน้า

“ผู้ส่งข้อมูล” หมายความว่า บุคคลซึ่งเป็นผู้ส่งหรือสร้างข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ก่อนจะมีการ เก็บรักษาข้อมูลเพื่อส่งไปตามวิธีการที่ผู้นั้นกําหนด โดยบุคคลนั้นอาจจะส่งหรือสร้างข้อมูล อิเล็กทรอนิกส์ด้วยตนเอง หรือมีการส่งหรือสร้างข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ในนามหรือแทนบุคคลนั้นก็ได้ ทั้งนี้ไม่รวมถึงบุคคลที่เป็นสื่อกลางสําหรับข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์นั้น 

“ผู้รับข้อมูล” หมายความว่า บุคคลซึ่งผู้ส่งข้อมูลประสงค์จะส่งข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ให้และ ได้รับข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์นั้น ทั้งนี้ไม่รวมถึงบุคคลที่เป็นสื่อกลางสําหรับข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์นั้น 

“บุคคลที่เป็นสื่อกลาง” หมายความว่า บุคคลซึ่งกระทําการในนามผู้อื่นในการส่ง รับ หรือ เก็บรักษาข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์อันใดอันหนึ่งโดยเฉพาะ รวมถึงให้บริการอื่นที่เกี่ยวกับข้อมูล อิเล็กทรอนิกส์นั้น

“ใบรับรอง” หมายความว่า ข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์หรือการบันทึกอื่นใด ซึ่งยืนยันความ เชื่อมโยงระหว่างเจ้าของลายมือชื่อกับข้อมูลสําหรับใช้สร้างลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์ 

“เจ้าของลายมือชื่อ” หมายความว่า ผู้ซึ่งถือข้อมูลสําหรับใช้สร้างลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์ และสร้างลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์นั้นในนามตนเองหรือแทนบุคคลอื่น

“คู่กรณีที่เกี่ยวข้อง” หมายความว่า ผู้ซึ่งอาจกระทําการใดๆ โดยขึ้นอยู่กับใบรับรองหรือ ลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์ 

“หน่วยงานของรัฐ” หมายความว่า กระทรวง ทบวง กรม ส่วนราชการที่เรียกชื่ออย่าง อื่นและมีฐานะเป็นกรม ราชการส่วนภูมิภาค ราชการส่วนท้องถิ่น รัฐวิสาหกิจที่ตั้งขึ้นโดย พระราชบัญญัติหรือพระราชกฤษฎีกา และให้หมายความรวมถึงนิติบุคคล คณะบุคคล หรือบุคคล ซึ่งมีอํานาจหน้าที่ดําเนินงานของรัฐไม่ว่าในการใดๆ 

“คณะกรรมการ” หมายความว่า คณะกรรมการธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ 

“รัฐมนตรี” หมายความว่า รัฐมนตรีผู้รักษาการตามพระราชบัญญัตินี้ ”

มาตรา 7 “ห้ามมิให้ปฏิเสธความมีผลผูกพันและการบังคับใช้ทางกฎหมายของข้อความใด เพียงเพราะเหตุที่ข้อความนั้นอยู่ในรูปของข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์”

มาตรา 8 “ ภายใต้บังคับบทบัญญัติแห่งมาตรา 9 ในกรณีที่กฎหมายกําหนดให้การใดต้องทํา เป็นหนังสือ มีหลักฐานเป็นหนังสือ หรือมีเอกสารมาแสดง ถ้าได้มีการจัดทําข้อความขึ้นเป็นข้อมูล อิเล็กทรอนิกส์ที่สามารถเข้าถึงและนํากลับมาใช้ได้โดยความหมายไม่เปลี่ยนแปลง ให้ถือว่าข้อความ นั้นได้ทําเป็นหนังสือ มีหลักฐานเป็นหนังสือ หรือมีเอกสารมาแสดงแล้ว

  ในกรณีที่กฎหมายกําหนดให้ต้องมีการปิดอากรแสตมป์หากได้มีการชําระเงินแทนหรือ ดําเนินการอื่นใดด้วยวิธีการทางอิเล็กทรอนิกส์ตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่หน่วยงานของรัฐซึ่ง เกี่ยวข้องประกาศกําหนด ให้ถือว่าหนังสือ หลักฐานเป็นหนังสือ หรือเอกสาร ซึ่งมีลักษณะเป็นตรา สารนั้นได้มีการปิดอากรแสตมป์และขีดฆ่าตามกฎหมายนั้นแล้ว ในการนี้ในการกําหนดหลักเกณฑ์ และวิธีการของหน่วยงานของรัฐดังกล่าว คณะกรรมการจะกําหนดกรอบและแนวทางเพื่อเป็น มาตรฐานทั่วไปไว้ด้วยก็ได้ ”

มาตรา 9 “ในกรณีที่บุคคลพึงลงลายมือชื่อในหนังสือ ให้ถือว่าข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์นั้น มีการลงลายมือชื่อแล้ว ถ้า

  (1) ใช้วิธีการที่สามารถระบุตัวเจ้าของลายมือชื่อ และสามารถแสดงได้ว่าเจ้าของลายมือชื่อ รับรองข้อความในข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์นั้นว่าเป็นของตน และ

(2) วิธีการดังกล่าวเป็นวิธีการที่เชื่อถือได้โดยเหมาะสมกับวัตถุประสงค์ของการสร้างหรือส่ง ข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์โดยคํานึงถึงพฤติการณ์แวดล้อมหรือข้อตกลงของคู่กรณี

วิธีการที่เชื่อถือได้ตาม (2) ให้คํานึงถึง

ก. ความมั่นคงและรัดกุมของการใช้วิธีการหรืออุปกรณ์ในการระบุตัวบุคคล สภาพพร้อมใช้ งานของทางเลือกในการระบุตัวบุคคล กฎเกณฑ์เกี่ยวกับลายมือชื่อที่กําหนดไว้ในกฎหมายระดับ ความมั่นคงปลอดภัยของการใช้ลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์การปฏิบัติตามกระบวนการในการระบุตัว บุคคลผู้เป็นสื่อกลาง ระดับของการยอมรับหรือไม่ยอมรับ วิธีการที่ใช้ในการระบุตัวบุคคลในการทํา ธุรกรรม วิธีการระบุตัวบุคคล ณ ช่วงเวลาที่มีการทําธุรกรรมและติดต่อสื่อสาร

ข. ลักษณะ ประเภท หรือขนาดของธุรกรรมที่ทําจํานวนครั้งหรือความสม่ําเสมอในการทํา ธุรกรรม ประเพณีทางการค้าหรือทางปฏิบัติความสําคัญ มูลค่าของธุรกรรมที่ทํา หรือ

 ค. ความรัดกุมของระบบการติดต่อสื่อสาร

 ให้นําความในวรรคหนึ่งมาใช้บังคับกับการประทับตราของนิติบุคคลด้วยวิธีการทาง อิเล็กทรอนิกส์ด้วยโดยอนุโลม”

1. การฟ้องคดี ต้องมีหนังสือสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษร

การฟ้องร้องเรียกเงินคืนในกรณีผิดสัญญากู้ยืมเงินนั้น “หลักฐานแห่งการกู้ยืมเป็นหนังสือ” คือหัวใจสำคัญที่สุด การกู้ยืมเงินเกินกว่า 2,000 บาทขึ้นไป จะต้องมีหลักฐานเป็นลายลักษณ์อักษรที่ลงลายมือชื่อผู้กู้เป็นสำคัญ จึงจะสามารถฟ้องร้องบังคับคดีได้  ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 653

หลักฐานการกู้ยืมเงินไม่จำเป็นต้องมีแบบไว้ ขอเพียงให้มีรายละเอียดสำคัญครบถ้วนดังนี้

1. ข้อมูลคู่สัญญา: ระบุให้ชัดเจนว่าใครเป็นผู้กู้และใครเป็นผู้ให้กู้
2. จำนวนเงิน: ยอดเงินที่กู้ยืมกันจริง (ควรระบุทั้งตัวเลขและตัวอักษร)
3. เงื่อนไขการชำระคืน: กำหนดวันที่ต้องคืนเงิน หรือตกลงแบ่งจ่ายเป็นงวดอย่างไร
4. ดอกเบี้ย (ถ้ามี): ระบุอัตราดอกเบี้ยให้ชัดเจน (ต้องไม่เกินร้อยละ 15 ต่อปีตามกฎหมาย)
5. ลายมือชื่อ: สิ่งที่สำคัญที่สุดคือ “ลายมือชื่อผู้กู้” เพื่อเป็นการยืนยันความรับผิดชอบในหนี้นั้น

หากสัญญามีองค์ประกอบเหล่านี้ครบถ้วน ก็ถือเป็นหลักฐานที่ใช้ยันต่อศาลได้ทันที แม้จะเป็นกระดาษที่เขียนขึ้นเองด้วยลายมือก็ตาม

2.ไม่หลักฐานการกู้เป็นหนังสือ จะยื่นฟ้องร้องได้ไหม?

หลายคนอาจกังวลว่า เมื่อเพื่อนหรือคนรู้จักมายืมเงินผ่านโซเชียลมีเดียแล้วไม่ได้ทำหนังสือสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษรจะฟ้องร้องไม่ได้ แต่ในความเป็นจริง “หลักฐานดิจิทัล” มีน้ำหนักตามกฎหมายเทียบเท่าหนังสือสัญญา ตาม พ.ร.บ.ว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ฯ

เจ้าหนี้สามารถใช้ประวัติการสนทนา ไม่ว่าจะเป็นจาก LINE, Messenger หรืออีเมล มาใช้ยื่นฟ้องต่อศาลได้ โดยมีเงื่อนไขสำคัญคือหลักฐานนั้นต้องระบุรายละเอียดให้ชัดเจน ดังนี้

1. ตัวตนของผู้กู้: ข้อความต้องระบุได้ชัดเจนว่าใครเป็นคนขอกู้ (ชื่อบัญชีผู้ใช้ที่ยืนยันตัวตนได้)
2. เจตนาการกู้ยืม: มีข้อความขอยืมเงินและตกลงจะคืนเงินอย่างชัดแจ้ง
3. จำนวนเงิน: ระบุยอดเงินที่ขอกู้ยืม
4. หลักฐานการส่งมอบเงิน: “สลิปการโอนเงิน” (Slip) คือหลักฐานสำคัญที่สุดที่ยืนยันว่าการกู้ยืมสมบูรณ์แล้ว
5. วันกำหนดชำระ: หากมีระบุไว้จะช่วยให้การนับอายุความและการผิดนัดชัดเจนยิ่งขึ้น

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 6757/2560

จำเลยทำสัญญากู้ยืมเงินโจทก์ 595,500 บาท ตกลงชำระดอกเบี้ยในอัตราร้อยละ 1 ต่อเดือน จำเลยได้รับเงินที่กู้ยืมครบถ้วนแล้ว หลังจากทำสัญญาจำเลยไม่ชำระต้นเงิน คงชำระดอกเบี้ย 4 ครั้ง รวมเป็นเงิน 6,550 บาท การที่โจทก์ส่งข้อความทางเฟสบุ๊คถึงจำเลยมีใจความว่า เงินทั้งหมด 670,000 บาท ไม่ต้องส่งคืน ยกให้หมด ไม่ต้องส่งดอกอะไรมาให้ จะได้ไม่ต้องมีภาระหนี้สินติดตัว การส่งข้อมูลดังกล่าวเป็นการสนทนาผ่านระบบเครือข่ายอินเตอร์เน็ต ถือว่าเป็นการส่งข้อมูลทางอิเล็กทรอนิกส์ จึงต้องนำ พ.ร.บ.ว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ.2544 มาตรา 7 ถึง มาตรา 9 มาใช้บังคับด้วย แม้ข้อความนี้จะไม่มีการลงลายมือชื่อโจทก์ก็ตาม แต่การส่งข้อความทางเฟสบุ๊คจะปรากฏชื่อผู้ส่งด้วยและโจทก์ก็ยอมรับว่าได้ส่งข้อความถึงจำเลยจริง ข้อความการสนทนาดังกล่าวจึงรับฟังได้ว่า เป็นการแสดงเจตนาปลดหนี้ให้แก่จำเลยโดยมีหลักฐานเป็นหนังสือตาม ป.พ.พ. มาตรา 340 แล้ว หนี้ตามสัญญากู้ยืมย่อมระงับ จำเลยไม่ต้องรับผิดชำระหนี้แก่โจทก์ โจทก์ไม่มีอำนาจฟ้อง

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 8089/2556

การที่จำเลยนำบัตรกดเงินสดควิกแคชไปถอนเงินและใส่รหัสส่วนตัวเปรียบได้กับการลงลายมือชื่อตนเอง ทำรายการเบิกถอนเงินตามที่จำเลยประสงค์ และกดยืนยันทำรายการพร้อมรับเงินสดและสลิป การกระทำดังกล่าวถือเป็นหลักฐานการกู้ยืมเงินจากโจทก์ ตาม พ.ร.บ.ว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ.2544 มาตรา 7,8 และมาตรา 9 ประกอบกับคดีนี้จำเลยมีการขอขยายระยะเวลาผ่อนชำระหนี้สินเชื่อเงินสดควิกแคชที่จำเลยค้างชำระแก่โจทก์ ซึ่งโจทก์มีเอกสารซึ่งมีข้อความชัดว่าจำเลยรับว่าเป็นหนี้โจทก์ขอขยายเวลาชำระหนี้ โดยจำเลยลงลายมือชื่อมาแสดง จึงรับฟังเป็นหลักฐานแห่งการกู้ยืมอีกโสดหนึ่ง โจทก์จึงมีอำนาจฟ้อง

หนี้ชอบด้วยกฎหมายหรือไม่

ในการนำคดีขึ้นสู้ศาลนั้น ไม่ใช่ทุกเรื่องจะเป็นข้อพิพาทที่สามารถนำไปขึ้นสู่ศาลได้ทั้งหมด หากการกระทำนั้นขัดต่อหลักเกณฑ์ที่ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์กำหนด นิติกรรมนั้นอาจตกเป็น “โมฆะ” หรือ “โมฆียะ” ซึ่งส่งผลทางกฎหมายแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ  เช่น หนี้ค้ายาเสพติด หนี้การพนัน เป็นต้น เป็นหนี้ที่ไม่สามารถเรียกร้องกันได้ตามกฎหมาย ถือเป็นโมฆะ คือเรียกร้องกันไม่ได้ เนื่องจากเป็นหนี้ที่ขัดต่อกฎหมาย หรือความสงบเรียบร้อยของประชาชน นั้นจึงเป็นความเข้าใจผิดของหลายคน ที่คิดว่า หนี้ที่มีการตกลงกันแล้ว ย่อมเป็นหนี้ที่สามารถบังคับกันได้ตามกฎหมายทั้งหมด หากแต่ความเป็นจริง ไม่ใช่นิติกรรมทุกกรณีจะมีผลสมบูรณ์ตามกฎหมาย

นิติสัมพันธ์ ระหว่าง 2 ฝ่าย หรือมากกว่านี้ เกิดจากการตั้งใจทำ “นิติกรรม” เพื่อให้มีผลบังคับได้ตามกฎหมาย เช่น การทำสัญญากู้ยืม การซื้อขาย การเช่า หรือการค้ำประกัน นิติกรรมจะสมบูรณ์ตามกฎหมาย ต้องมีองค์ประกอบสำคัญ ดังนี้ 

1. ต้องเป็นการกระทำของบุคคล
   
2. ต้องกระทำโดยสมัครใจ ไม่ถูกข่มขู่หรือหลอกลวง
   
3. ต้องชอบด้วยกฎหมาย ไม่ขัดต่อกฎหมายหรือศีลธรรมอันดี
   
4. ต้องมุ่งให้เกิดผลทางกฎหมาย เช่น ก่อให้เกิดหนี้ สิทธิ หรือหน้าที่

หากขาดองค์ประกอบข้อใดข้อหนึ่ง นิติกรรมอาจตกเป็นโมฆะหรือโมฆียะได้ 

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 149   “นิติกรรม หมายความว่า การใด ๆ อันทำลงโดยชอบด้วยกฎหมายและด้วยใจสมัคร มุ่งโดยตรงต่อการผูกนิติสัมพันธ์ขึ้นระหว่างบุคคล เพื่อจะก่อ เปลี่ยนแปลง โอน สงวน หรือระงับซึ่งสิทธิ”

นิติกรรมที่เป็น “โมฆะ”  หมายถึง นิติกรรมที่กฎหมายถือว่าไม่มีผลตั้งแต่ต้น เสมือนไม่เคยเกิดขึ้น ไม่ก่อให้เกิดสิทธิหรือหน้าที่ใด ๆ ระหว่างคู่กรณี และไม่สามารถนำไปอ้างหรือบังคับได้

1. นิติกรรมที่มีวัตถุประสงค์ต้องห้ามหรือขัดศีลธรรม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 150 การใดมีวัตถุประสงค์เป็นการต้องห้ามโดยกฎหมาย เป็นการพ้นวิสัย หรือขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน การนั้นเป็นโมฆะ  ตัวอย่าง  หนี้การพนัน หนี้ที่เกิดจากการฉ้อโกง  หนี้หวยใต้ดิน  หนี้จากยาเสพติด หนี้ที่เกิดจากการกระทำอาญา ดอกเบี้ยเกินกฎหมาย หนี้นอกระบบ สัญญาที่สนับสนุนการกระทำผิดกฎหมาย  นิติกรรมเหล่านี้ ไม่ถือเป็นหนี้ตามกฎหมาย และไม่สามารถฟ้องร้องหรือทวงถามได้

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 150  “การใดมีวัตถุประสงค์เป็นการต้องห้ามชัดแจ้งโดยกฎหมายเป็นการพ้นวิสัยหรือเป็นการขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน การนั้นเป็นโมฆะ” 

2. นิติกรรมที่ไม่ทำตามแบบที่กฎหมายบังคับ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 152

การใดมิได้ทำให้ถูกต้องตามแบบที่กฎหมายบังคับไว้ การนั้นเป็นโมฆะ เช่น สัญญาที่กฎหมายกำหนดให้ต้องทำเป็นหนังสือ แต่กลับตกลงกันด้วยวาจาเพียงอย่างเดียว กฎหมายกำหนดให้ต้องจดทะเบียน แต่เป็นการทำสัญญากันระหว่างคู่สัญญเท่านั้น กฎหมายกำหนดต้องมีพยาน แต่สัญญาไม่มีพยาน ผลทางกฎหมายของนิติกรรมโมฆะ หมายความว่าไม่มีผลผูกพันตั้งแต่ต้น และไม่มีสิทธิฟ้องหรือทวงหนี้  คู่กรณีอ้างสิทธิจากนิติกรรมนั้นไม่ได้

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 152 “การใดมิได้ทำให้ถูกต้องตามแบบที่กฎหมายบังคับไว้ การนั้นเป็นโมฆะ”

นิติกรรมที่เป็น “โมฆียะ” หมายถึง นิติกรรมที่มีผลสมบูรณ์ในเบื้องต้น แต่กฎหมายเปิดโอกาสให้ผู้มีสิทธิบอกล้างได้ หากมีการบอกล้าง นิติกรรมจะสิ้นผลย้อนหลังไปถึงวันทำสัญญา

กรณีที่เป็นโมฆียะตามกฎหมาย เช่น ผู้เยาว์ทำสัญญาโดยไม่ได้รับความยินยอมจากผู้แทนโดยชอบธรรม  หรือบุคคลไร้ความสามารถทำนิติกรรมด้วยตนเอง จะทำให้ ผลทางกฎหมายของนิติกรรมโมฆียะ กล่าวคือ นิติกรรมจะมีผลผูกพันอยู่ก่อน  หากผู้มีสิทธิบอกล้าง จะทำให้นิติกรรมนั้นสิ้นผลได้ นั้นก็หมายความว่า หากไม่มีการบอกล้าง นิติกรรมยังคงมีผลใช้บังคับ 

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 153 “การใดมิได้เป็นไปตามบทบัญญัติของกฎหมายว่าด้วยความสามารถของบุคคล การนั้นเป็นโมฆียะ”

ดังนั้น หนี้ที่อยู่ภายใต้การคุ้มครองของ พ.ร.บ.ทวงถามหนี้ พ.ศ.2558 ซึ่งจะสามารถใช้กลไกการทวงถามหนี้ได้นั้น จะต้องเป็นหนี้ที่เกิดจากนิติกรรมตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 149 และหากเป็นหนี้ที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย ซึ่งมีผลทางกฎหมายเป็นโมฆะหรือโมฆียะตามกฎหมาย เจ้าหนี้ย่อมไม่มีสิทธิทวงถามหนี้ได้  หากมีการคุกคามหรือใช้ความรุนแรง แม้หนี้นั้นจะ ไม่ใช่หนี้ที่บังคับได้ตามกฎหมาย แต่เจ้าหนี้ยังคงต้องรับผิดตามกฎหมาย แต่การรับผิดนั้นจะเป็นการรับผิดตามกฎหมายอื่นแทน   

อายุความในการฟ้องคดี

ในการกู้ยืมเงิน หากลูกหนี้ไม่ชำระหนี้ตามที่ตกลงกันไว้ เจ้าหนี้ย่อมมีสิทธิใช้สิทธิเรียกร้องทางศาลเพื่อบังคับให้ลูกหนี้ชำระหนี้ได้ อย่างไรก็ดี สิทธิดังกล่าว มิได้มีอยู่ตลอดไป แต่ถูกจำกัดด้วยเรื่อง “อายุความฟ้องหนี้เงินกู้” ตามที่กฎหมายกำหนด

อายุความในการฟ้องคดีหนี้เงินกู้ สามารถแบ่งออกได้เป็น 2 กรณีหลัก คือ

• อายุความ 5 ปี และ
• อายุความ 10 ปี

1.กรณีกำหนดชำระเป็นงวด (อายุความ 5 ปี)

กรณี หนี้เงินกู้ที่ตกลงผ่อนชำระเป็นงวด ๆ ไม่ว่าจะเป็นรายเดือน รายปี หรือกำหนดชำระเป็นงวดตามสัญญา ถือเป็น อายุความหนี้ผ่อน ตามกฎหมายแพ่ง ซึ่งเจ้าหนี้และลูกหนี้ได้กำหนดเวลาชำระหนี้ไว้เป็นงวดอย่างชัดเจน

ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/33 “สิทธิเรียกร้องดังต่อไปนี้ให้มีกำหนดอายุความห้าปี
          (2) เงินที่ต้องชำระเพื่อผ่อนทุนคืนเป็นงวด ๆ”

ในการฟ้องคดีหนี้เงินกู้ หนึ่งในประเด็นสำคัญที่เจ้าหนี้มักเข้าใจคลาดเคลื่อน คือเรื่อง “อายุความหนี้เงินกู้” หลายคนเข้าใจว่า หนี้เงินกู้ทุกกรณีมีอายุความ 10 ปีเสมอ แต่ในทางกฎหมาย ความเข้าใจเช่นนั้นไม่ถูกต้องทั้งหมด แท้จริงแล้ว การพิจารณาอายุความ มิได้ดูเพียงชื่อของสัญญาว่าเป็น “สัญญากู้เงิน” เท่านั้น แต่ศาลจะพิจารณาไปถึง ลักษณะการชำระหนี้ที่คู่สัญญาเลือกผูกพันกันจริงว่าเป็นการชำระหนี้ก้อนเดียว หรือเป็นการผ่อนชำระเป็นงวด

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 12442/2553

แม้มีข้อตกลงกำหนดเงื่อนไขในการชำระเงินกู้คืนทุกเดือนตามคำสั่งหรือกำหนดชำระคืนเงินต้นพร้อมดอกเบี้ยทุกสิ้นเดือน เดือนละ 148,000 บาท ระยะเวลา 5 ปี เริ่มชำระงวดแรกวันที่ 23 กุมภาพันธ์ 2539 และงวดต่อๆ ไปทุกวันที่ 23 ของเดือน จนกว่าเงินต้นและดอกเบี้ยจะได้มีการชำระครบถ้วนแล้วอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่เมื่อผู้ให้กู้เดิมและจำเลยที่ 1 เลือกผูกพันตามข้อตกลงในการชำระหนี้เงินกู้พร้อมดอกเบี้ยคืนโดยวิธีชำระคืนเงินต้นพร้อมดอกเบี้ยทุกเดือนรวมระยะเวลา 5 ปี นิติสัมพันธ์ระหว่างผู้ให้กู้เดิมหรือโจทก์ผู้รับโอนสิทธิเรียกร้องกับจำเลยที่ 1 จึงต้องบังคับตามข้อตกลงที่คู่สัญญาเลือกปฏิบัติผูกนิติสัมพันธ์กันนั้น เมื่อข้อตกลงชำระหนี้เงินกู้คืนที่ตกลงผูกนิติสัมพันธ์กันนั้นเป็นการชำระหนี้เพื่อผ่อนทุนคืนเป็นงวดๆ สิทธิเรียกร้องให้ชำระหนี้เงินกู้ดังกล่าวจึงมีอายุความ 5 ปี ตาม ป.พ.พ. มาตรา 193/33 (2)

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 134/2551

สัญญากู้ยืมเงินมีข้อตกลงว่า จำเลยสัญญาว่าจะใช้เงินต้นพร้อมทั้งดอกเบี้ยคืนให้แก่โจทก์ โดยผ่อนชำระเป็นเดือน เดือนละ 5,000 บาท ดังนี้ การฟ้องเรียกร้องให้จำเลยชำระดอกเบี้ยพร้อมต้นเงินตามสัญญากู้ยืมเงินจึงถือได้ว่าเป็นการเรียกเอาดอกเบี้ยพร้อมต้นเงินเพื่อผ่อนต้นทุนคืนเป็นงวด ๆ อันมีกำหนดอายุความไว้ห้าปีตาม ป.พ.พ. มาตรา 193/33 (2) (มาตรา 166 เดิม) มิใช่กรณีที่ไม่มีกฎหมายบัญญัติไว้อันต้องใช้อายุความ 10 ปี ตามมาตรา 193/30

2.กรณีไม่ได้กำหนดชำระเป็นงวด (อายุความ 10 ปี)

ในกรณีที่ สัญญากู้ยืมเงินไม่ได้กำหนดรายละเอียดการชำระหนี้เป็นงวด ไม่ว่าจะเป็นรายเดือน รายปี หรือไม่มีการระบุวันครบกำหนดชำระหนี้ไว้โดยชัดแจ้ง หนี้ดังกล่าวถือเป็น หนี้เงินกู้ที่ไม่มีการแบ่งงวดชำระ

ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/30 “อายุความนั้น ถ้าประมวลกฎหมายนี้หรือกฎหมายอื่นมิได้บัญญัติไว้โดยเฉพาะ ให้มีกำหนดสิบปี”

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 8172/2551

โจทก์ฟ้องขอให้จำเลยชำระหนี้ตามสัญญากู้เงินรวม 4 ฉบับ จำเลยให้การต่อสู้ว่า สัญญากู้ตามฟ้องไม่มีกำหนดเวลาชำระหนี้โจทก์อาจบังคับสิทธิเรียกร้องได้นับแต่วันทำสัญญากู้แต่ละฉบับ โจทก์นำคดีมาฟ้องเกินกว่า 10 ปี ฟ้องโจทก์จึงขาดอายุความ คดีจึงมีประเด็นข้อพิพาทว่าฟ้องโจทก์ขาดอายุความหรือไม่ ซึ่งภาระการพิสูจน์ในประเด็นข้อนี้ตกแก่โจทก์ที่จะต้องนำสืบให้ได้ความว่าฟ้องโจทก์ไม่ขาดอายุความ โจทก์จึงมีสิทธินำสืบถึงเหตุที่ทำให้อายุความสะดุดหยุดลงได้ ไม่เป็นการนำสืบนอกฟ้องนอกประเด็น
สัญญากู้เงินไม่ได้กำหนดเวลาชำระต้นเงินคืนไว้ โจทก์ย่อมเรียกให้จำเลยชำระหนี้ได้โดยพลันตาม ป.พ.พ. มาตรา 203 วรรคหนึ่ง และถือเป็นระยะเวลาที่ผู้ให้กู้อาจบังคับสิทธิเรียกร้องได้ อายุความจึงเริ่มนับแต่วันถัดจากวันทำสัญญากู้เงินแต่ละฉบับ ซึ่งกฎหมายมิได้กำหนดอายุความการกู้ยืมเงินไว้โดยเฉพาะต้องใช้อายุความทั่วไป 10 ปี ตาม ป.พ.พ. มาตรา 193/30

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3441/2565

จำเลยให้การว่า จำเลยใช้บริการสินเชื่อประเภทบัตรกดเงินสดจากธนาคารกรุงศรีอยุธยา จำกัด (มหาชน) ซึ่งเป็นผู้ประกอบธุรกิจรับทำการงานต่าง ๆ เรียกเอาสินจ้างจากจำเลย รวมทั้งเงินที่ได้ออกทดรองไปเป็นกรณีที่จำเลยให้การว่าหนี้ตามสัญญาสินเชื่อบุคคลกรุงศรี สไมล์ แคช ไลน์ ขาดอายุความ 2 ปี ตาม ป.พ.พ. มาตรา 193/34 (7) คดีจึงมีประเด็นเพียงว่า หนี้ตามสัญญาสินเชื่อบุคคลกรุงศรี สไมล์ แคช ไลน์ ขาดอายุความ 2 ปี ตามมาตรา 193/34 (7) หรือไม่ เท่านั้น แม้จำเลยจะอ้างตนเองเป็นพยานเบิกความในทำนองว่า หนี้ส่วนนี้ขาดอายุความ 5 ปี ก็ไม่ทำให้เกิดประเด็นขึ้นเพราะเป็นเรื่องนอกคำให้การ ที่ศาลล่างทั้งสองวินิจฉัยว่า หนี้ตามสัญญาสินเชื่อบุคคลกรุงศรี สไมล์ แคช ไลน์ ขาดอายุความ 5 ปี ตามมาตรา 193/33 (2) จึงเป็นการวินิจฉัยนอกประเด็น ไม่ชอบด้วยกฎหมาย ปัญหาดังกล่าวเป็นปัญหาข้อกฎหมายอันเกี่ยวด้วยความสงบเรียบร้อยของประชาชน แม้โจทก์ไม่ฎีกาในเรื่องนี้ ศาลฎีกาก็มีอำนาจยกขึ้นวินิจฉัยได้เอง ตาม ป.วิ.พ. มาตรา 142 (5) ประกอบ พ.ร.บ.วิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551 มาตรา 7
ส่วนที่จำเลยให้การในตอนท้ายต่อมาว่า นับแต่วันที่ 6 ตุลาคม 2556 ถึงวันที่ 5 ตุลาคม 2561 โจทก์รับโอนสิทธิเรียกร้องแต่ไม่ได้ใช้สิทธิเรียกร้องบังคับให้จำเลยชำระเงินภายในกำหนดดังกล่าว สิทธิเรียกร้องของโจทก์จึงขาดอายุความนั้น คำให้การในส่วนนี้ไม่ได้แสดงเหตุแห่งการขาดอายุความให้ชัดแจ้งว่าขาดอายุความเรื่องใด ไม่ชอบด้วย ป.วิ.พ. มาตรา 177 วรรคสอง จึงไม่มีประเด็นเรื่องอายุความ 5 ปี ได้ความว่า สินเชื่อบุคคลกรุงศรี สไมล์ แคช ไลน์ เป็นกรณีที่ธนาคารกรุงศรีอยุธยา จำกัด (มหาชน) อนุมัติสินเชื่อเป็นวงเงินกู้ประเภทหมุนเวียนแบบมีกำหนดการชำระคืนขั้นต่ำและหรือแบบมีการกำหนดชำระคืนแน่นอน ซึ่งการเบิกรับเงินกู้สามารถเบิกถอนเงินจากเครื่องฝากถอนเงินอัตโนมัติโดยใช้บัตรกดเงินสดที่ธนาคารออกให้หรือให้ธนาคารนำเงินเข้าบัญชีเงินฝากหรือวิธีการอื่น ธนาคารจะคิดดอกเบี้ยจากเงินกู้นับแต่วันที่ขอเบิกถอนเงินแต่ละครั้ง รูปคดีจึงเป็นสัญญาบริการสินเชื่อหาใช่เป็นเรื่องผู้ประกอบธุรกิจรับทำงานต่าง ๆ เรียกเอาสินจ้างรวมทั้งเงินที่ได้ออกทดรองไปก่อนแล้วมาเรียกเก็บจากจำเลยภายหลัง สิทธิเรียกร้องเช่นนี้กฎหมายมิได้บัญญัติอายุความไว้โดยเฉพาะจึงมีกำหนด 10 ปี ตาม ป.พ.พ. มาตรา 193/30 มิใช่ 2 ปี ตามมาตรา 193/34 (7) ฟ้องโจทก์สำหรับหนี้สินเชื่อบุคคลกรุงศรี สไมล์ แคช ไลน์ จึงไม่ขาดอายุความ

ทั้งนี้ แม้ระยะเวลาอายุความจะต่างกัน แต่สิ่งสำคัญที่ทั้งสองกรณีมี หลักการเดียวกัน คือการนับอายุความจะเริ่มนับตั้งแต่วันที่เจ้าหนี้สามารถใช้สิทธิเรียกร้องได้ตามกฎหมาย เช่น

• วันที่มีการกู้ยืมเงินและถึงกำหนดชำระ
  
• วันที่ลูกหนี้ผิดนัดไม่ชำระหนี้
  
• หรือวันที่เจ้าหนี้มีการทวงถามแล้วลูกหนี้ไม่ชำระหนี้ตามกำหนด

หากเจ้าหนี้ ไม่ดำเนินการฟ้องคดีภายในกำหนดอายุความ ไม่ว่าจะเป็นกรณีอายุความ 5 ปี หรือ 10 ปี ลูกหนี้ย่อมมีสิทธิ ยกข้อต่อสู้เรื่องอายุความขึ้นอ้างต่อศาลได้ ส่งผลให้ศาลไม่อาจบังคับคดีให้เจ้าหนี้ได้รับชำระหนี้ได้ แม้หนี้เงินกู้นั้นจะยังมีอยู่จริงในทางข้อเท็จจริงก็ตาม

เขตอำนาจศาล

ก่อนยื่นฟ้องคดีหนี้เงินกู้ เจ้าหนี้ต้องพิจารณาให้รอบคอบว่า จะต้องยื่นฟ้องต่อศาลใดจึงจะถูกต้องตามกฎหมาย เนื่องจากหากยื่นฟ้องต่อศาลที่อยู่ในอำนาจพิจารณาคดี อาจทำให้ศาลมีคำสั่งไม่รับคำฟ้อง หรือจำหน่ายคดีออกจากสารบบ ซึ่งก่อให้เกิดความเสียเวลาและค่าใช้จ่ายโดยไม่จำเป็น 

หลักเกณฑ์เรื่องเขตอำนาจศาล บัญญัติไว้ใน ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 4 

“ เว้นแต่จะมีบทบัญญัติเป็นอย่างอื่น 

(1) คำฟ้อง ให้เสนอต่อศาลที่จำเลยมีภูมิลำเนาอยู่ในเขตศาล หรือต่อศาลที่มูลคดีเกิดขึ้นในเขตศาลไม่ว่าจำเลยจะมีภูมิลำเนาอยู่ในราชอาณาจักรหรือไม่ ”

ดังนั้น ในคดีหนี้เงินกู้ เจ้าหนี้สามารถเลือกยื่นฟ้องคดีต่อศาลได้ 2 แห่ง คือ

1. ศาลในท้องที่ ภูมิลำเนาของจำเลย
2. ศาลในท้องที่ มูลคดีเกิดขึ้น

การตรวจสอบเขตอำนาจศาลให้ถูกต้องตั้งแต่ต้น จึงเป็นขั้นตอนสำคัญที่ช่วยให้การฟ้องคดีเป็นไปอย่างถูกต้องตามกระบวนพิจารณา ลดความเสี่ยงที่คดีจะสะดุดในชั้นต้น และช่วยประหยัดเวลาและค่าใช้จ่ายในการดำเนินคดีในระยะยาว  

เพื่อให้เข้าใจเรื่องเขตอำนาจศาลมาก อยากให้ดูคำพิพากษาฎีกาที่ 1824/2567 ประกอบปัญหาเรื่อง เขตอำนาจศาล เป็นประเด็นสำคัญที่ต้องพิจารณาก่อนการยื่นฟ้องคดีแพ่ง โดยเฉพาะคดีที่คู่ความอยู่คนละท้องที่ หรือมีการทำสัญญาผ่านโทรศัพท์หรือช่องทางอิเล็กทรอนิกส์ 

ซึ่งศาลได้วินิจฉัยความหมายของคำว่า “มูลคดีเกิดขึ้น” ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 4 (1) ว่า หมายถึงเหตุอันเป็นที่มาแห่งการโต้แย้งสิทธิที่ทำให้โจทก์มีอำนาจฟ้อง มิได้จำกัดอยู่เพียงสถานที่ภูมิลำเนาของจำเลยเท่านั้น

ศาลฎีกาวางหลักว่า ในกรณีสัญญาซื้อขายที่ทำผ่านโทรศัพท์ สถานที่ที่คู่สัญญาแต่ละฝ่ายใช้ในการเจรจาและตกลงทำสัญญา ต่างถือเป็นสถานที่ที่มูลคดีเกิดขึ้นได้ร่วมกัน โจทก์จึงมีสิทธิเลือกยื่นฟ้องต่อศาลในท้องที่ใดท้องที่หนึ่งที่มูลคดีเกิดขึ้นได้ แม้จำเลยจะไม่ได้มีภูมิลำเนาอยู่ในท้องที่นั้นก็ตาม

คำพิพากษาฎีกาที่ 1824/2567 

ในการเสนอคำฟ้องนั้น ป.วิ.พ. มาตรา 4 (1) บัญญัติว่า “คำฟ้อง ให้เสนอต่อศาลที่จำเลยมีภูมิลำเนาอยู่ในเขตศาล หรือต่อศาลที่มูลคดีเกิดขึ้นในเขตศาลไม่ว่าจำเลยจะมีภูมิลำเนาอยู่ในราชอาณาจักรหรือไม่” คำว่า “มูลคดี” หมายถึง เหตุอันเป็นที่มาแห่งการโต้แย้งสิทธิอันจะทำให้โจทก์มีอำนาจฟ้อง มูลคดีของเรื่องนี้เป็นเรื่องสัญญาซื้อขาย การที่จำเลยที่ 2 หรือพนักงานร้าน บ. ของจำเลยที่ 2 โทรศัพท์สั่งซื้อสินค้าจากโจทก์ ซึ่งตาม ป.พ.พ. มาตรา 356 บัญญัติให้ถือว่าเป็นคำเสนอแก่บุคคลผู้อยู่เฉพาะหน้าด้วยเช่นกันนั้น คงมีผลแต่เพียงว่า การที่บุคคลคนหนึ่งทำคำเสนอไปยังบุคคลอีกคนหนึ่งทางโทรศัพท์ดังกล่าว หากมิได้บ่งระยะเวลาให้ทำคำสนองไว้ เสนอ ณ ที่ใดเวลาใดก็ย่อมจะสนองรับได้แต่ ณ ที่นั้นเวลานั้นเท่านั้น มิได้บัญญัติไปถึงกับให้ถือว่าขณะนั้นทั้งผู้เสนอและผู้สนองอยู่ในสถานที่เดียวกันด้วย ข้อเท็จจริงยังคงต้องฟังว่า ขณะมีการเจรจาตกลงทำสัญญาซื้อขายรายนี้ จำเลยที่ 2 หรือพนักงานร้าน บ. ของจำเลยที่ 2 เจรจาอยู่ที่จังหวัดกาญจนบุรี ส่วนโจทก์เจรจาอยู่ที่จังหวัดสมุทรปราการ ดังนั้น ทั้งจังหวัดสมุทรปราการที่โจทก์อยู่และจังหวัดกาญจนบุรีที่จำเลยที่ 2 อยู่ จึงต่างเป็นสถานที่ก่อให้เกิดสัญญาซื้อขายรายนี้ร่วมกัน โจทก์จึงฟ้องจำเลยที่ 2 ต่อศาลชั้นต้น (ศาลแขวงสมุทรปราการ) อันเป็นศาลที่มูลคดีเกิดขึ้นในเขตศาลได้ การที่จำเลยที่ 2 ผู้เสนอได้รับคำสนองรับจากโจทก์นั้นเป็นแต่เพียงข้อพิจารณาว่าสัญญาเกิดขึ้นแล้วหรือไม่เท่านั้น มิได้ทำให้สถานที่ที่จำเลยที่ 2 อยู่เป็นสถานที่มูลคดีเกิดเพียงแห่งเดียวแต่อย่างใด

ความคุ้มค่าในการฟ้องคดีและการบังคับคดี

ฟ้องคดีหนี้เงินกู้ ควรฟ้องหรือไม่ หากลูกหนี้ยังไม่มีทรัพย์สิน หากพิจารณาตามวัตถุประสงค์ของการฟ้องคดีหนี้เงินกู้ เจ้าหนี้ย่อมหวังให้ได้รับเงินคืนตามกฎหมาย อย่างไรก็ดี ก่อนตัดสินใจฟ้องคดี เจ้าหนี้ควรพิจารณาถึง ความคุ้มค่าในการดำเนินคดีและความเป็นไปได้ในการบังคับคดี ควบคู่กันไป 

โดยทั่วไป เจ้าหนี้ควรตรวจสอบว่า ความสามารถในการชำระหนี้คืนของลูกหนี้ ว่าลูกหนี้มีทรัพย์สินหรือรายได้เพียงพอให้บังคับคดีได้หรือไม่ หากวันหนึ่งลูกหนี้ไม่มีความสามารถชำระหนี้คืนได้ เช่น ทรัพย์สินที่สามารถยึดได้ เงินเดือน รายได้ประจำ หรือสิทธิเรียกร้องอื่น ๆ หากลูกหนี้ไม่มีทรัพย์สินดังกล่าว เจ้าหนี้ต้องพิจารณาถึงศักยภาพ ในตัวลูกหนี้ ว่ามีความสามารถในการหารายได้ เพื่อชำระหนี้คืนอีกประการด้วย 

อย่างไรก็ดี ในทางปฏิบัติ การที่ลูกหนี้ ยังไม่มีความสามารถในการชำระหนี้ในขณะฟ้องคดี มิได้หมายความว่าการฟ้องคดีจะไร้ประโยชน์เสมอไป เนื่องจากความสามารถในการชำระหนี้เป็นเรื่องที่อาจเปลี่ยนแปลงได้ในอนาคต ไม่มีผู้ใดสามารถคาดการณ์ได้แน่ชัดว่าลูกหนี้จะมีทรัพย์สินหรือรายได้เพิ่มขึ้นเมื่อใด

การฟ้องคดีในช่วงที่สิทธิเรียกร้องยังไม่ขาดอายุความ จึงเป็นการ รักษาสิทธิของเจ้าหนี้ไว้ตามกฎหมาย เพื่อให้สามารถนำคำพิพากษาไปใช้บังคับคดีได้ทันทีในอนาคต เมื่อปรากฏว่าลูกหนี้มีทรัพย์สินหรือรายได้เพียงพอ

ในทางกลับกัน หากเจ้าหนี้เลือกที่จะไม่ฟ้องคดี และปล่อยให้สิทธิเรียกร้องขาดอายุความไป ต่อให้ในภายหลังลูกหนี้จะมีทรัพย์สินหรือมีความสามารถในการชำระหนี้เพิ่มขึ้น เจ้าหนี้ก็ไม่อาจใช้สิทธิทางศาลบังคับให้ชำระหนี้ได้อีก หากลูกหนี้ยกอายุความขึ้นต่อสู้คดี

ดังนั้น การประเมินความคุ้มค่าในการฟ้องคดี มิได้พิจารณาเพียงสภาพทรัพย์สินของลูกหนี้ในปัจจุบันเท่านั้น แต่ต้องคำนึงถึง การรักษาสิทธิทางกฎหมายในระยะยาว และความเสี่ยงจากการขาดอายุความควบคู่กันไปด้วย

แต่ในการพิจารณาว่า ใครเป็นทายาทผู้มีสิทธิได้รับมรดกของเจ้ามรดกนั้น มิได้เป็นเรื่องที่ใช้ความรู้สึกหรือความสัมพันธ์ส่วนตัวเป็นเกณฑ์ หากแต่เป็นเรื่องที่ กฎหมายกำหนดหลักเกณฑ์ไว้อย่างชัดเจนแล้ว ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1629 ซึ่งบัญญัติให้ มีทายาทโดยธรรมมีทั้งหมด 6 ลำดับ และวางหลักการรับมรดกไว้เป็นระบบแน่นอน

อย่างไรก็ตาม มิใช่ว่าทายาททั้ง 6 ลำดับจะมีสิทธิได้รับทรัพย์มรดกร่วมกันทั้งหมดในคราวเดียวกันเสมอไป การแบ่งทรัพย์มรดกตามกฎหมายไทยใช้หลักที่เรียกว่า “ญาติสนิทตัดญาติห่าง” กล่าวคือ กฎหมายให้ความสำคัญกับความใกล้ชิดทางสายโลหิตเป็นลำดับแรก หากทายาทในลำดับที่ใกล้ที่สุดยังมีชีวิตอยู่ ทายาทในลำดับถัดไปย่อม ไม่มีสิทธิรับมรดก และในกรณีที่ทายาทอยู่ในลำดับเดียวกัน การแบ่งทรัพย์มรดกต้องเป็นไปอย่าง เท่าเทียมกันทุกคนก่อนเข้าสู่กระบวนการแบ่งทรัพย์มรดก ยังมีประเด็นทางกฎหมายสำคัญที่ต้องพิจารณาเป็นลำดับขั้นตอน ได้แก่
ประการแรก ต้องตรวจสอบว่า เจ้ามรดกมีคู่สมรสหรือไม่ ซึ่งหากมี จะต้องดำเนินการ แบ่งสินสมรสออกก่อนตามกฎหมาย เนื่องจากสินสมรสไม่ใช่ทรัพย์มรดกทั้งหมด
ประการที่สอง ต้องพิจารณาว่า เจ้ามรดกได้ทำพินัยกรรมไว้หรือไม่ เพราะพินัยกรรมมีผลเหนือการรับมรดกโดยธรรม
และประการสุดท้าย ต้องตรวจสอบว่า ทายาทผู้มีสิทธิได้รับมรดกถูกตัดสิทธิ หรือมีการสละมรดกหรือไม่

เมื่อพิจารณาครบถ้วนตามลำดับดังกล่าวแล้ว ทรัพย์สินที่ยังคงเหลืออยู่จึงจะถือเป็น ทรัพย์มรดก ที่นำมาแบ่งให้แก่ทายาทผู้มีสิทธิได้รับมรดกตามกฎหมายต่อไป

ทายาทผู้มีสิทธิได้รับทรัพย์ มรดกทั้ง 6 ลำดับ

ลำดับที่ 1 : ผู้สืบสันดาน หมายถึง ผู้สืบสันดานตามสายโลหิตโดยตรงของเจ้ามรดก ได้แก่ บุตร หลาน เหลน ลื่อ ไม่จำกัดจำนวนชั้นตราบเท่าที่ยังมีสายสืบทอดต่อเนื่องกันอยู่ของบุตรโดยชอบด้วยกฎหมาย และ บุตรนอกสมรสที่บิดาได้ให้การรับรองแล้ว ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1627 ผู้สืบสันดานของเจ้ามรดกลำดับที่ 1 ยังหมายความรวมถึงบุตรบุญธรรม ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1598/27 ด้วย 

ความแตกต่างระหว่างผู้สืบสายโลหิตกับบุตรบุญธรรมในเรื่อง “รับมรดกแทนที่” แม้ว่าบุตรโดยชอบด้วยกฎหมาย บุตรนอกสมรสที่บิดารับรองแล้ว และบุตรบุญธรรม จะถูกจัดอยู่ในฐานะ “ผู้สืบสันดาน” เช่นเดียวกัน แต่กฎหมายได้วางหลักการแตกต่างกันไว้ในเรื่อง การรับมรดกแทนที่ อย่างชัดเจน 

ผู้สืบสายโลหิตโดยตรง ซึ่งมีบุตรโดยชอบด้วยกฎหมาย และ บุตรนอกสมรสที่บิดาได้ให้การรับรองแล้ว จะใช้หลักเดียวกัน ในกรณีที่ผู้สืบสันดานซึ่งเป็นบุตรของเจ้ามรดก ถึงแก่ความตายก่อนเจ้ามรดก หลาน เหลน หรือลื่อ ซึ่งเป็นผู้สืบสายโลหิตลำดับถัดไป ย่อมมีสิทธิ รับมรดกแทนที่ บุคคลนั้นได้ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1631 และมาตรา 1639 การรับมรดกแทนที่ในกรณีผู้สืบสายโลหิตสามารถดำเนินต่อไปได้เป็นทอด ๆ จนกว่าสายสืบสันดานจะสิ้นสุดลง 

 บุตรบุญธรรม ในทางกลับกัน แม้บุตรบุญธรรมจะมีสถานะเป็นผู้สืบสันดาน และมีสิทธิรับมรดกของเจ้ามรดกโดยตรงเช่นเดียวกับบุตรโดยชอบด้วยกฎหมาย แต่หาก บุตรบุญธรรมถึงแก่ความตายก่อนเจ้ามรดก บุตรของบุตรบุญธรรมจะไม่มีสิทธิรับมรดกแทนที่ เนื่องจากกฎหมายไม่ได้ถือว่าหลานของเจ้ามรดกทางบุตรบุญธรรมเป็นผู้สืบสันดานของเจ้ามรดกตามสายโลหิต 

เงื่อนไขสำคัญของการเป็นบุตรบุญธรรมตามกฎหมาย การที่บุคคลหนึ่งจะมีสถานะเป็นบุตรบุญธรรม และมีสิทธิรับมรดกในฐานะผู้สืบสันดานได้นั้นต้องเป็นการรับบุตรบุญธรรมที่ สมบูรณ์ตามกฎหมาย เท่านั้น ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1598/27 บัญญัติว่า “การรับบุตรบุญธรรมจะสมบูรณ์ต่อเมื่อได้จดทะเบียนตามกฎหมาย แต่ถ้าผู้จะเป็นบุตรบุญธรรมนั้นเป็นผู้เยาว์ต้องปฏิบัติตามกฎหมายว่าด้วยการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรมก่อน” กล่าวคือ การเลี้ยงดูเด็กเสมือนบุตร โดย ไม่จดทะเบียนรับบุตรบุญธรรม ไม่ก่อให้เกิดสถานะบุตรบุญธรรมในทางกฎหมาย ไม่ก่อให้เกิดสิทธิในการรับมรดก

ลำดับที่ 2 : บิดามารดา หมายถึง บิดาและมารดาที่ชอบด้วยกฎหมายเท่านั้น ซึ่งอธิบายแยกได้ดังนี้

มารดา ถือเป็นมารดาโดยชอบด้วยกฎหมายของบุตร และเป็นทายาทโดยธรรมโดยสมบูรณ์ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1564  

บิดา ถือเฉพาะบิดาโดยชอบด้วยกฎหมายเท่านั้น หากเป็นบิดาไม่ชอบด้วยกำหมาย ตาม  ป.พ.พ.1627 จะไม่ได้สิทธิได้รับมรดกในฐานะทายาทลำดับที่ 2 

กรณีบุตรบุญธรรมและผู้รับบุตรบุญธรรม แม้ผู้รับบุตรบุญธรรมจะมีสถานะเป็นบิดาหรือมารดาในทางกฎหมายก็ตาม แต่ กฎหมายมิได้ให้สิทธิผู้รับบุตรบุญธรรมรับมรดกของบุตรบุญธรรมในฐานะทายาทโดยธรรม ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1598/29  “ การรับบุตรบุญธรรมไม่ก่อให้เกิดสิทธิรับมรดกของบุตรบุญธรรมในฐานะทายาทโดยธรรมเพราะเหตุการณ์รับบุตรบุญธรรมนั้น”

ลำดับที่ 3 : พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน หมายถึง พี่น้องร่วมบิดาและมารดาเดียวกันโดยสายโลหิต กล่าวคือ เป็นพี่น้องที่เกิดจากบิดาและมารดาคนเดียวกันจริง ๆ การพิจารณาว่าเป็นพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกันหรือไม่ ให้พิจารณาจากความสัมพันธ์ทางสายเลือดเป็นหลัก มิได้พิจารณาถึงความชอบด้วยกฎหมายของบิดามารดาแต่อย่างใด หากพิสูจน์ได้ว่าเป็นพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน ก็ถือว่าเป็นทายาทโดยธรรมลำดับนี้ตามกฎหมาย อย่างไรก็ดี พี่น้องที่เกิดจากการรับบุตรบุญธรรมของบิดามารดา มิได้ถือเป็นพี่น้องร่วมสายโลหิตกัน จึง ไม่เข้าข่ายเป็นทายาทโดยธรรมลำดับที่ 3 

สำหรับสิทธิในการรับมรดกนั้น ทายาทโดยธรรมลำดับที่ 3 จะมีสิทธิได้รับมรดก ต่อเมื่อไม่มีทายาทโดยธรรมในลำดับที่ 1 (ผู้สืบสันดาน) และลำดับที่ 2 (บิดามารดา) เท่านั้น 

ลำดับที่ 4 : พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน  หมายถึง พี่น้องร่วมบิดา หรือ มารดาเดียวกันโดยสายโลหิต 

สำหรับสิทธิในการรับมรดกนั้น ทายาทโดยธรรมลำดับที่ 4 จะมีสิทธิได้รับมรดก ต่อเมื่อไม่มีทายาทโดยธรรมในลำดับที่ 1 (ผู้สืบสันดาน) ลำดับที่ 2 (บิดามารดา)  ลำดับที่3  (พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน) เท่านั้น 

ลำดับที่ 5 : ปู่ ย่า ตา ยาย หมายถึง ปู่ย่า คือ บิดามารดาของบิดาเจ้ามรดก  ส่วนตา ยาย คือ บิดามารดาของมารดาเจ้ามรดก  ปู่ ย่า ตา ยาย ที่จะเป็นทายาทโดยธรรมตามมาตรานี้ได้ คือผู้บุพการี หรือญาติสืบสายโลหิตโดยตรงของเจ้ามรดกเท่านั้น และต้องเป็นปู่ ที่ชอบด้วยกฎหมายของมีบิดาที่ชอบด้วยกฎหมายของเจ้ามรดก ส่วนตาต้องเป็นบิดาที่ชอบด้วยกฎหมายของมารดาเจ้ามรดกตามคำพิพากษาฎีกาที่ 870/2594

สำหรับสิทธิในการรับมรดกนั้น ทายาทโดยธรรมลำดับที่ 5 จะมีสิทธิได้รับมรดก ต่อเมื่อไม่มีทายาทโดยธรรมในลำดับที่ 1 (ผู้สืบสันดาน) ลำดับที่ 2 (บิดามารดา)  ลำดับที่ 3 (พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน) ลำดับที่ 4 (พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน) เท่านั้น 

ลำดับที่ 6 : ลุง ป้า น้า อา หมายถึง ญาติสายตรงในชั้นถัดไป ทั้งของทั้งฝั่งบิดาและมารดา เป็นลำดับสุดท้ายที่กฎหมายรับรองเป็นทายาทโดยธรรม

สำหรับสิทธิในการรับมรดกนั้น ทายาทโดยธรรมลำดับที่ 6 จะมีสิทธิได้รับมรดก ต่อเมื่อไม่มีทายาทโดยธรรมในลำดับที่ 1 (ผู้สืบสันดาน) ลำดับที่ 2 (บิดามารดา)  ลำดับที่ 3 (พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน) ลำดับที่ 4 (พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน) ลำดับที่ 5 (ปู่ ย่า ตา ยาย)  เท่านั้น 

สิทธิของคู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่: ทายาทโดยธรรม “ลำดับพิเศษ” ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ คู่สมรสที่จดทะเบียนโดยชอบด้วยกฎหมาย ถูกกำหนดให้เป็นทายาทโดยธรรมตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1629 วรรคท้าย ซึ่งมีความพิเศษกว่าทายาทลำดับอื่น คือ “มีสิทธิได้รับมรดกร่วมกับทายาทโดยธรรมทุกลำดับ” ในสัดส่วนการแบ่งมรดกจะพิจารณาตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1635 ดังนี้

1. รับมรดกร่วมกับ “ลูก” (ทายาทลำดับที่ 1)  

• เงื่อนไข: เจ้ามรดกมีผู้สืบสันดาน (บุตร) หรือผู้รับมรดกแทนที่บุตร
• สัดส่วน: คู่สมรสมีสิทธิได้รับส่วนแบ่ง “เสมือนเป็นทายาทชั้นบุตร”
• อธิบาย: ถ้านับจำนวนบุตรได้กี่คน ให้บวกคู่สมรสเข้าไปอีก 1 คน แล้วหารแบ่งในสัดส่วนที่เท่ากันทุกคน

2. รับมรดกร่วมกับ “พ่อแม่” หรือ “พี่น้องร่วมบิดามารดา” (ทายาทลำดับที่ 2 หรือ 3)

• เงื่อนไข: มีบิดามารดา (ลำดับ 2) หรือ พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน (ลำดับ 3) ยังมีชีวิตอยู่
• สัดส่วน: คู่สมรสมีสิทธิได้รับมรดก “กึ่งหนึ่ง” (1/2) ของกองมรดกทั้งหมด
• อธิบาย: ทรัพย์มรดกจะถูกแบ่งครึ่งแรกให้คู่สมรส ส่วนอีกครึ่งที่เหลือจึงนำไปแบ่งในกลุ่มทายาทลำดับที่ 2 หรือ 3

3. รับมรดกร่วมกับ “ทายาทลำดับรอง” (ลำดับที่ 4, 5 หรือ 6)

• เงื่อนไข: ไม่มีทายาทลำดับ 1ถึง3 แต่มีพี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดา (ลำดับ 4), ปู่ย่าตายาย (ลำดับ 5) หรือ ลุงป้าน้าอา (ลำดับ 6)
• สัดส่วน: คู่สมรสมีสิทธิได้รับมรดก “สองในสามส่วน” (2/3)
• อธิบาย: แบ่งมรดกเป็น 3 ส่วน คู่สมรสรับไป 2 ส่วน และทายาทที่เหลือแบ่งกันเพียง 1 ส่วน

4. กรณีไม่มีทายาทโดยธรรมลำดับอื่นเลย

• เงื่อนไข: ไม่เหลือทายาทลำดับที่ 1 ถึง 6 เลย
• สัดส่วน: คู่สมรสมีสิทธิได้รับ “มรดกทั้งหมด” แต่เพียงผู้เดียว

กฎหมายที่เกี่ยวข้อง

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา1629  “ทายาทโดยธรรมมีหกลำดับเท่านั้น และภายใต้บังคับแห่งมาตรา1630 วรรค 2 แต่ละลำดับมีสิทธิได้รับมรดกก่อนหลังดังต่อไปนี้ คือ

            (1) ผู้สืบสันดาน

            (2) บิดามารดา

            (3) พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน

            (4) พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน

            (5) ปู่ ย่า ตา ยาย

            (6) ลุง ป้า น้า อา

            คู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่นั้นก็เป็นทายาทโดยธรรม ภายใต้บังคับของบทบัญญัติพิเศษแห่งมาตรา 1635 “

 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1635 “ลำดับและส่วนแบ่งของคู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่ในการรับมรดกของผู้ตายนั้น ให้เป็นไปดังต่อไปนี้

            (1) ถ้ามีทายาทตามมาตรา 1629 (1) ซึ่งยังมีชีวิตอยู่หรือมีผู้รับมรดกแทนที่แล้วแต่กรณี คู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่นั้น มีสิทธิได้ส่วนแบ่งเสมือนหนึ่งว่าตนเป็นทายาทชั้นบุตร

            (2) ถ้ามีทายาทตามมาตรา 1629 (3) และทายาทนั้นยังมีชีวิตอยู่หรือมีผู้รับมรดกแทนที่ หรือถ้าไม่มีทายาทตามมาตรา 1629 (1) แต่มีทายาทตามมาตรา 1629 (2)แล้วแต่กรณี คู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่นั้นมีสิทธิได้รับมรดกกึ่งหนึ่ง

            (3) ถ้ามีทายาทตามมาตรา 1629 (4) หรือ (6) และทายาทนั้นยังมีชีวิตอยู่ หรือมีผู้รับมรดกแทนที่ หรือมีทายาทตามมาตรา 1629 (5) แล้วแต่กรณี คู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่ มีสิทธิได้มรดกสองส่วนในสาม

            (4) ถ้าไม่มีทายาทดังที่ระบุไว้ในมาตรา 1629 คู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่นั้นมีสิทธิได้รับมรดกทั้งหมด”

การตกทอดแห่งทรัพย์มรดก ยอมตกทอดแก่ทายาท มรดกจะเกิดขึ้นได้ยอมเกิดจากการตายของเจ้ามรดก ไม่ว่าจะเป็นการตายโดยธรรมชาติหรือผลของกฎหมายที่บุคคลซึ่งศาลสั่งให้เป็นคนสาบสูญตาม ป.พ.พ.มาตรา 62  เมื่อบุคคลถึงแก่กรรม ทรัพย์สิน สิทธิ และภาระผูกพันต่าง ๆ เช่น ที่ดิน เงินฝาก หุ้น หนี้ หรือทรัพย์สินที่มีมูลค่าอื่น ๆ จะตกทอดแก่ทายาทโดยชอบธรรมตามกฎหมาย หรือผู้รับพินัยกรรมที่เจ้ามรดกได้กำหนดไว้

อย่างไรก็ตาม ทายาทไม่สามารถโอนกรรมสิทธิ์ในทรัพย์สิน หรือจัดการทรัพย์มรดกเหล่านั้นได้ทันที ต้องดำเนินการยื่นคำร้องขอให้ศาลตั้ง “ผู้จัดการมรดก” ก่อนเสมอ แม้จะมีพินัยกรรมหรือไม่มีพินัยกรรมก็ตาม

ร้องตั้งผู้จัดการมรดก คืออะไร ใครบ้างที่มีสิทธิยื่นคำร้อง

การร้องตั้งผู้จัดการมรดกเป็นคดีไม่มีข้อพิพาท ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา 188 “ ในคดีที่ไม่มีข้อพิพาท ให้ใช้ข้อบังคับต่อไปนี้
          (1) ให้เริ่มคดีโดยยื่นคำร้องขอต่อศาล
          (4) ถ้าบุคคลอื่นใดนอกจากคู่ความที่ได้ยื่นฟ้องคดีอันไม่มีข้อพิพาทได้เข้ามาเกี่ยวข้องในคดีโดยตรงหรือโดยอ้อม ให้ถือว่าบุคคลเช่นว่ามานี้เป็นคู่ความ และให้ดำเนินคดีไปตามบทบัญญัติแห่งประมวลกฎหมายนี้ว่าด้วยคดีอันมีข้อพิพาท แต่ในคดีที่ยื่นคำร้องขอต่อศาล เพื่อให้ศาลมีคำพิพากษาหรือคำสั่ง ให้คำอนุญาตที่ผู้แทนโดยชอบธรรมได้ปฏิเสธเสียหรือให้ศาลมีคำพิพากษาหรือคำสั่งถอนคืนคำอนุญาตอันได้ให้ไว้แก่ผู้ไร้ความสามารถนั้น ให้ถือว่าเป็นคดีไม่มีข้อพิพาท แม้ถึงว่าผู้แทนโดยชอบธรรมหรือผู้ไร้ความสามารถนั้นจะได้มาศาล และแสดงข้อคัดค้านในการให้คำอนุญาตหรือถอนคืนคำอนุญาตเช่นว่านั้น”

บุคคลผู้มีสิทธิขอยื่นตั้งผู้จัดการมรดกต่อศาล ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1713 “ทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสียหรือพนักงานอัยการจะร้องต่อศาลขอให้ตั้งผู้จัดการมรดกก็ได้ ในกรณีดังต่อไปนี้

               (1) เมื่อเจ้ามรดกตาย ทายาทโดยธรรมหรือผู้รับพินัยกรรมได้สูญหายไป หรืออยู่นอกราชอาณาเขต หรือเป็นผู้เยาว์

               (2) เมื่อผู้จัดการมรดกหรือทายาทไม่สามารถ หรือไม่เต็มใจที่จะจัดการ หรือมีเหตุขัดข้องในการจัดการ หรือในการแบ่งปันมรดก

               (3) เมื่อข้อกำหนดพินัยกรรมซึ่งตั้งผู้จัดการมรดกไว้ไม่มีผลบังคับได้ด้วยประการใด ๆ

               การตั้งผู้จัดการมรดกนั้น ถ้ามีข้อกำหนดพินัยกรรมก็ให้ศาลตั้งตามข้อกำหนดพินัยกรรม และถ้าไม่มีข้อกำหนดพินัยกรรม ก็ให้ศาลตั้งเพื่อประโยชน์แก่กองมรดกตามพฤติการณ์และโดยคำนึงถึงเจตนาของเจ้ามรดก แล้วแต่ศาลจะเห็นสมควร”

การร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก เพื่อจัดการทรัพย์มรดกนั้น จะต้องพิจารณา บุคคลดังต่อไปนี้ 

1.ถ้ามีข้อกำหนดในพินัยกรรมของเจ้ามรดกผู้ตายไว้แล้ว ก็ให้ศาลตั้งตามข้อกำหนดในพินัยกรรมนั้น 

2. หากไม่มีพินัยกรรม บุคคลตาม ป.พ.พ.มาตรา 1713 จึงสามารถยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกต่อศาลได้ ดังนี้ 

2.1 ทายาทผู้มีสิทธิได้รับทรัพย์มรดก คือจะต้องเป็นทายาทโดยธรรมที่อยู่ในลำดับที่มีสิทธิได้รับทรัพย์มรดก  และไม่เสียสิทธิในการรับมรดก  เช่น ไม่เคยถูกจำกัดมิให้รับทรัพย์มรดก ไม่ถูกตัดไม่ให้รับทรัพย์มรดก หรือมิได้สละมรดก 

ทายาทโดยธรรม (ป.พ.พ. มาตรา 1629) ตามลำดับดังนี้ 

1. ผู้สืบสันดาน (บุตรหลาน)
2. บิดา มารดา
3. พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน
4. พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน
5. ปู่ ย่า ตา ยาย
6. ลุง ป้า น้า อา
กรณีพิเศษ คู่สมรสที่ยังมีชีวิตถือเป็นทายาทชั้นบุตร (ป.พ.พ. มาตรา1635)

หมายเหตุ ทายาทโดยธรรมลำดับที่ 1 และที่ 2 ยังมีชีวิตอยู่  หรือมีการรับมรดกแทนที่  หรือสืบมรดกแล้วแต่กรณี ทายาทโดยธรรมลำดับที่ 3 ถึง 6 ไม่มีสิทธิ์ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก (ฏ. 1479/2553)

2.2 ผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรม แม้ไม่ใช่ญาติหรือคู่สมรสก็ตามและจะเป็นนิติบุคคลก็ได้ ข้อแม้คือพินัยกรรมนั้นจะต้องสมบูรณ์ จึงจะถือเป็นผู้มีส่วนได้เสีย 

เหตุผลทางกฎหมายคือ ผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรมเป็นผู้ที่มีสิทธิจะได้รับทรัพย์มรดกเมื่อเจ้ามรดกถึงแก่ความตาย  สิทธิในทรัพย์นั้นยังไม่เกิดผลสมบูรณ์ จนกว่าจะมีการจัดการกองมรดก  ดังนั้น ผู้รับทรัพย์ย่อมมีส่วนได้เสียโดยตรงต่อการจัดการมรดก

เมื่อผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรม ขึ้นชื่อว่าเป็นผู้มีส่วนได้เสียในทรัพย์มรดก ผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรม จึงสามารถยื่นขอเป็นผู้จัดการมรดกได้ ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1713

2.3 ผู้มีส่วนได้เสียหมายถึงบุคคลที่ไม่ใช่ทายาทของผู้ตายแต่มีส่วนได้เสียในกองมรดกของผู้ตายตัวอย่างจะเป็นเรื่องของกรณีคู่สมรสไม่ได้จดทะเบียน

คู่สมรสที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายไม่มีสิทธิ์ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมแต่อาจมีสิทธิ์ได้ในฐานะผู้มีส่วนได้เสียในทรัพย์มรดกถ้าปรากฏว่าในระหว่างอยู่กินร่วมกันและทำมาหาได้ร่วมกันหรือมีชื่อในทรัพย์สินร่วมกันจนแบ่งแยกออกจากกันไม่ได้ (ฎ.1239/2554,3785-3787/2552)

2.4 อัยการมีสิทธิยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกได้เอง แต่ไม่ได้หมายความว่าเอกชนจะไป “ขอให้อัยการช่วยยื่นแทน” ได้ทุกกรณี จากบทบัญญัตินี้ หลายคนเข้าใจว่า “หากทายาทไม่สะดวก ก็สามารถขอให้อัยการยื่นคำร้องแทนได้” แต่ในทางกฎหมาย ความหมายที่แท้จริงไม่เป็นเช่นนั้น 

หลักกฎหมายที่ถูกต้องคือ  อัยการมีสิทธิยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกได้ “ในฐานะของอัยการเอง” ไม่ใช่การยื่นคำร้องแทนทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสียตามคำขอส่วนตัว

กรณีใดที่อัยการจะยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกได้ ต่อเมื่อเห็นว่าจำเป็นเพื่อประโยชน์สาธารณะหรือเพื่อคุ้มครองกองมรดก เช่น  ไม่มีทายาทหรือทายาทไม่ปรากฏตัว  กองมรดกถูกทอดทิ้งไม่มีผู้จัดการ  ทรัพย์มรดกอาจสูญหาย เสียหาย หรือถูกยักยอก  หรือมีเหตุที่ต้องให้รัฐเข้าคุ้มครองสิทธิของบุคคลที่เกี่ยวข้อง และในกรณีดังกล่าว อัยการเป็นผู้พิจารณาดุลพินิจเอง ว่าจะยื่นคำร้องหรือไม่
ไม่ใช่ว่าทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสียสามารถบังคับหรือร้องขอให้อัยการยื่นคำร้องแทนตนได้โดยอัตโนมัติ

ทายาทผู้มีสิทธิยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก จะต้องไม่ต้องห้ามตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1718 “บุคคลต่อไปนี้จะเป็นผู้จัดการมรดกไม่ได้

(1) ผู้ซึ่งยังไม่บรรลุนิติภาวะ

(2) บุคคลวิกลจริต หรือบุคคลซึ่งศาลสั่งให้เป็นผู้เสมือนไร้ความสามารถ

(3) บุคคลซึ่งศาลสั่งให้เป็นคนล้มละลาย ” 

ขั้นตอนการร้องตั้งผู้จัดการมรดก ต้องเตรียมเอกสารอะไรบ้าง

เมื่อทายาทตกลงกันได้แล้วว่ามีความจำเป็นต้องตั้งผู้จัดการมรดก (ตามเหตุขัดข้องในมาตรา 1713) ขั้นตอนต่อไปคือการเตรียมเอกสารและดำเนินกระบวนการทางศาล ซึ่งมีรายละเอียดดังนี้

1. เอกสารที่ต้องเตรียม (สำคัญมาก)

การยื่นคำร้องต่อศาลต้องใช้เอกสารยืนยันความสัมพันธ์และสิทธิในทรัพย์มรดก โดยหลักๆ ประกอบด้วย:

1. เอกสารเกี่ยวกับผู้ตาย (เจ้ามรดก)

• ใบมรณบัตร (ฉบับจริงหรือสำเนาที่รับรองถูกต้อง)
• ทะเบียนบ้านของผู้ตาย (ฉบับที่มีการจำหน่ายว่า “ตาย”)
• ใบสำคัญการสมรสหรือใบสำคัญการหย่า (ถ้ามี)

2. เอกสารเกี่ยวกับผู้จะเป็นผู้จัดการมรดกและทายาท

• สำเนาบัตรประชาชนและทะเบียนบ้านของผู้ที่จะเป็นผู้จัดการมรดก
• บัญชีเครือญาติ (แผนผังแสดงความสัมพันธ์ของทายาททุกคน)
• สำเนาบัตรประชาชนและทะเบียนบ้านของทายาทผู้มีสิทธิรับมรดกทุกคน
• หนังสือยินยอมจากทายาท (ให้ผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดก)
• ใบมรณบัตรของทายาทที่เสียชีวิตไปก่อนหน้า (ถ้ามี)

3. เอกสารเกี่ยวกับทรัพย์มรดก

• สำเนาเอกสารแสดงกรรมสิทธิ์ เช่น โฉนดที่ดิน, คู่มือจดทะเบียนรถยนต์, สมุดบัญชีธนาคาร, ใบหุ้น เป็นต้น (เพื่อยืนยันว่ามีทรัพย์มรดกที่ต้องจัดการจริง)

2. ขั้นตอนการดำเนินงานทางศาล

1. ยื่นคำร้อง: ทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสีย ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกต่อศาลชั้นต้นที่เจ้ามรดกมีภูมิลำเนาอยู่ขณะถึงแก่ความตาย
2. การประกาศโฆษณา: ศาลจะสั่งให้มีการประกาศโฆษณาทางสื่ออิเล็กทรอนิกส์หรือปิดประกาศที่ศาล เพื่อให้โอกาสทายาทคนอื่นที่อาจไม่ทราบเรื่องมาคัดค้าน (ปกติใช้เวลาประมาณ 15-30 วัน)
3. วันนัดไต่สวน: ศาลจะนัดไต่สวนคำร้อง โดยผู้ร้อง (และทายาทบางส่วน) ต้องไปให้ถ้อยคำต่อศาลเพื่อยืนยันความเป็นทายาทและความเหมาะสมของผู้ที่จะเป็นผู้จัดการมรดก
4. ศาลมีคำสั่ง: หากไม่มีการคัดค้านและศาลเห็นว่าผู้ร้องมีคุณสมบัติเหมาะสม ศาลจะมีคำสั่งแต่งตั้งเป็นผู้จัดการมรดก
5. ขอคัดคำสั่งศาล: เมื่อพ้นกำหนด 30 วันนับแต่วันที่ศาลมีคำสั่ง (และไม่มีการอุทธรณ์) ผู้จัดการมรดกสามารถขอคัดสำเนาคำสั่งศาลพร้อม “ใบสำคัญแสดงคดีถึงที่สุด” เพื่อนำไปใช้แสดงอำนาจต่อพนักงานเจ้าหน้าที่หรือธนาคารได้

ร้องตั้งผู้จัดการมรดก ใช้เวลานานไหม ค่าธรรมเนียมเท่าไหร่

• ระยะเวลาดำเนินกระบวนการในศาล นับแต่มีการยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกเข้าไป  เมื่อศาลรับคำร้องแล้ว จะกำหนดวัน  ไต่สวนคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก โดยเฉลี่ยจะประมาณ 45 ถึง 60 วัน  ซึ่งปัจจุบันการยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก สามารถยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกผ่านระบบ e-Filing ศาล และสามารถยื่นคำร้องขอไต่สวนคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก ผ่านการประชุมทางจอภาพ Video Conference โดยใช้ระบบ Zoom, Google Meet หรือ Line Meeting ได้ 
• การคิดค่าฤชาธรรมเนียม(ค่าขึ้นศาล) ในกรณีร้องตั้งขอผู้จัดการมรดก เป็นคดีไม่มีทุนทรัพย์ เรื่องละ 200 บาท ค่ารับรองเอกสารฉบับละ 50 บาท  และค่าใบสำคัญแสดงคดีถึงที่สุด ฉบับละ 50 บาท

ไม่ร้องตั้งผู้จัดการมรดก ได้หรือไม่ มีผลเสียอย่างไร

การร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก หากทายาทผู้มีสิทธิได้รับทรัพย์มรดกของเจ้ามรดกไม่เหตุขัดข้องในการจัดการทรัพย์มรดกของเจ้ามรดก(ผู้ตาย) เนื่องจากเจ้ามรดกไม่มีทรัพย์สินที่ต้องจัดการ ทายาทผู้มีสิทธิได้รับทรัพย์มรดกก็ไม่จำเป็นต้องร้องตั้งผู้จัดการมรดก   

แต่ถ้าทายาทผู้มีสิทธิได้รับทรัพย์มรดกของเจ้ามรดก  มีเหตุขัดข้องไม่สามารถจัดการทรัพย์มรดกของเจ้ามรดก (ผู้ตาย) เช่น เจ้าพนักงานของกรมที่ดินไม่เปลี่ยนแปลงชื่อในโฉนดที่ดินให้ หรือเจ้าหน้าที่ธนาคารไม่อนุญาตให้ถอนเงินในบัญชี ทายาทผู้มีสิทธิได้รับทรัพย์มรดก จึงมีความจำเป็นต้องยื่นคำร้องขอต่อศาล ให้ศาลมีคำสั่งตั้งผู้จัดการมรดกเสียก่อน ผู้จัดการมรดกจึงจะเป็นผู้มีอำนาจในการจัดการทรัพย์มรดกของเจ้ามรดกต่อไป ตาม(ป.พ.พ. มาตรา1713 (1))

เขตอำนาจศาล

การร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก ถือ เป็นคดีไม่ทุนทรัพย์ การยื่นคำร้องขอ จึงต้องยื่นที่ศาลจังหวัดเท่าน้้น เพราะศาลจังหวัดมีอำนาจพิจารณาอรรถคดีในเขตอำนาจของตนได้ทั้งหมด ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 18

คดีไม่มีข้อพิพาทโดยทั่วไปแล้วการยื่นคำร้องขอต่อศาล สามารถยื่นคำร้องขอต่อศาลมีอำนาจได้ 2 ศาล คือ 

1. ศาลที่มูลคดีเกิด

2. ศาลที่ผู้ร้องมีภูมิลำเนาอยู่ในเขตศาล  ตาม(ป.วิ.แพ่ง มาตรา 4(2) 

ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 4 (2) “ เว้นแต่จะมีบทบัญญัติเป็นอย่างอื่น 

(2) คำร้องขอ ให้เสนอต่อศาลที่มูลคดีเกิดขึ้นในเขตศาล หรือต่อศาลที่ผู้ร้องมีภูมิลำเนาอยู่ในเขตศาล”

ข้อยกเว้น เขตอำนาจศาล ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 4 “เว้นแต่จะมีบทบัญญัติเป็นอย่างอื่น” การร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก จึงต้องยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก ตามภูมิเลาเนาของเจ้ามรดกขณะถึงแก่ความตาย ตามบทบัญญัติเป็นการเฉพาะ ตามป.วิแพ่งมาตรา 4จัตวา 

ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 4 จัตวา “ คำร้องขอแต่งตั้งผู้จัดการมรดก ให้เสนอต่อศาลที่เจ้ามรดกมีภูมิลำเนาอยู่ในเขตศาลในขณะถึงแก่ความตาย

               ในกรณีที่เจ้ามรดกไม่มีภูมิลำเนาอยู่ในราชอาณาจักร ให้เสนอต่อศาลที่ทรัพย์มรดกอยู่ในเขตศาล”

กรณีที่เจ้ามรดกมีภูมิลำเนาหลายแห่งสามารถเลือกแห่งใดแห่งเป็นภูมิลำเนาของผู้ตายก็ได้ เพื่อสะดวกในการยื่นคำร้องตั้งผู้จัดการมรดก ตาม ป.พ.พ. มาตรา 37 และฎ.5912/2539

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 37 “ภูมิลำเนาของบุคคลธรรมดา ได้แก่ถิ่นอันบุคคลนั้นมีสถานที่อยู่เป็นแหล่งสำคัญ”

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5912/2539 

แม้ผู้ตายมีชื่ออยู่ในทะเบียนบ้านที่จังหวัดพิจิตรและผู้ตายถึงแก่ความตายที่จังหวัดพิจิตรแต่ผู้ตายก็ได้อยู่กินเป็นสามีภริยากับผู้ร้องจนมีบุตรด้วยกันถึง4คนที่จังหวัดสมุทรปราการรวมทั้งผู้ตายได้ซื้อที่ดินไว้ที่จังหวัดสมุทรปราการแสดงว่าผู้ตายมีบ้านที่จังหวัดสมุทรปราการเป็นสถานที่อยู่อันเป็นแหล่งสำคัญอีกแห่งหนึ่งด้วยบ้านที่จังหวัดสมุทรปราการจึงเป็นภูมิลำเนาของผู้ตายตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา37ดังนั้นผู้ร้องจึงมีสิทธิเสนอคำร้องขอเป็นผู้จัดการมรดกต่อศาลจังหวัดสมุทรปราการได้ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา4 จัตวา

อายุความ/กำหนดการยื่นคำร้อง

การจัดการทรัพย์มรดกของเจ้ามรดก มีปัญหาหนึ่งที่ทายาทมักสงสัยคือ “ต้องใช้สิทธิในการยื่นคำร้องตั้งผู้จัดการมรดกภายในกำหนดกี่ปีนั้น กฎหมายไม่ได้กำหนดเงื่อนเวลไว้ เพราะ 

1. การยื่นคำร้องตั้งผู้จัดการมรดก “ไม่มีอายุความ” เพราะว่าไม่ใช้เรื่องของการต้องใช้สิทธิเรียกร้อง เหมือนคดีหนี้สินหรือคดีฟ้องแบ่งมรดก จึงไม่อยู่ภายใต้บังคับของอายุความ ตราบใดที่ยังมีทรัพย์มรดกเหลืออยู่ หรือมีเหตุจำเป็นที่ต้องดำเนินการทางทะเบียน เช่น การโอนที่ดิน, การปิดบัญชีธนาคาร ทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสียสามารถยื่นคำร้องต่อศาลได้เสมอ ไม่ว่าเวลาจะผ่านไป 10 ปี หรือ 20 ปีก็ตาม

2. ต้องยื่นคำร้อง “ก่อนการแบ่งมรดกจะเสร็จสิ้น” การร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกจะทำได้ก็ต่อเมื่อ “ยังมีทรัพย์มรดกที่ยังไม่ได้จัดการหรือแบ่งปัน” เท่านั้น 

หน้าที่ของผู้จัดการมรดก  

หน้าที่หลักของผู้จัดการมรดกคือการสะสางทรัพย์สินและหนี้สินของผู้ตาย เพื่อนำไปแบ่งปันให้แก่ทายาทอย่างเป็นธรรมตามกฎหมายหรือตามพินัยกรรม โดยมีภารกิจสำคัญดังนี้

1. รวบรวมทรัพย์มรดก: ออกไปตรวจสอบว่าผู้ตายมีทรัพย์สินอะไรบ้าง (เช่น ที่ดิน, เงินในธนาคาร, หุ้น, รถยนต์) และนำมารวบรวมไว้เพื่อเตรียมการแบ่ง
2. ชำระหนี้สินและค่าธรรมเนียม: หากผู้ตายมีหนี้สิน ผู้จัดการมรดกต้องนำทรัพย์มรดกมาชำระหนี้ให้เสร็จสิ้นเสียก่อน รวมถึงชำระค่าธรรมเนียมต่างๆ เช่น ค่าภาษีมรดก หรือค่าทำศพ
3. จัดทำบัญชีเครือญาติและทรัพย์มรดก: ทำรายการทรัพย์สินและรายชื่อทายาทที่มีสิทธิได้รับมรดกอย่างชัดเจนเพื่อป้องกันข้อพิพาท
4. แบ่งปันทรัพย์มรดก: เมื่อชำระหนี้สินเรียบร้อยแล้ว จึงนำทรัพย์มรดกที่เหลือไปแบ่งให้แก่ทายาทตามสิทธิของแต่ละคน
5. ดำเนินการทางทะเบียน: เป็นตัวแทนในการไปติดต่อหน่วยงานต่างๆ เช่น สำนักงานที่ดินเพื่อโอนกรรมสิทธิ์ หรือธนาคารเพื่อเบิกถอนเงิน

เมื่อผู้จัดการมรดกบกพร่อง ผลทางกฎหมายและสิทธิที่ทายาทควรรู้

เมื่อได้รับแต่งตั้งเป็นผู้จัดการมรดก ผู้จัดการมรดกไม่มีสิทธิจัดการทรัพย์สินตามอำเภอใจได้ ผู้จัดการมรดกมีเพียง “หน้าที่” และ “ความรับผิดชอบ” ที่ต้องจัดการทรัพย์มรดกเพื่อประโยชน์แก่ทายาททุกคน หากผู้จัดการมรดกเพิกเฉย ไม่โปร่งใส หรือทุจริต ทายาทสามารถถอน หรือเรียกให้ผู้จัดการมรดกดำเนินการแบ่งทรัพย์มรดกให้ถูกต้อง หรือดำเนินคดีอาญากับผู้จัดการมรดกได้ ดังนี้

1. การถอนผู้จัดการมรดก (กรณีการจัดการยังไม่เสร็จสิ้น)

หากในระหว่างที่ดำเนินการอยู่นั้น ผู้จัดการมรดกละเลยไม่ทำหน้าที่ ไม่ทำบัญชีทรัพย์สิน หรือมีพฤติการณ์ที่ส่อไปในทางทุจริต เช่น ปิดบังทรัพย์มรดก, ไม่ยอมแบ่งปันทรัพย์สินตามกำหนด, หรือมีผลประโยชน์ทับซ้อนกับกองมรดก ทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสียไม่ต้องรอให้การแบ่งมรดกจบลง สามารถยื่นคำร้องต่อศาล (ศาลเดิมที่มีคำสั่งตั้ง) เพื่อขอให้ “ถอนผู้จัดการมรดก” คนเดิม และขอให้ศาลตั้งผู้จัดการมรดกคนใหม่แทนได้ทันที ตามป.พ.พ. มาตรา 1727

2. การฟ้องคดีแพ่ง (กรณีจัดการไม่ถูกต้องหรือฝ่าฝืนกฎหมาย) 

กรณีที่ผู้จัดการมรดก จัดการแบ่งทรัพย์มรดกให้แก่ทายาทเสร็จสินแล้ว แต่ผู้จัดการมรดกจัดการทรัพย์มรดกไม่ถูกต้อง หรือฝ่าฝืนกฎหมาย เช่นตาม ป.พ.พ. มาตรา 1719 ,1722,1723 ,1724 วรรคสอง ทายาทมีสิทธิยื่นฟ้องเป็นคดีมีข้อพิพาท (ฟ้องแพ่ง) ให้จัดการทรัพย์มรดกให้ถูกต้อง ภายในกำหนดอายุความ 5 ปี นับแต่การจัดการทรัพย์มรดกเสร็จสินลง ป.พ.พ. มาตรา 1733 

3. การดำเนินคดีอาญา (กรณีทุจริตหรือยักยอก)

หากพฤติกรรมของผู้จัดการมรดกเข้าข่ายการเบียดบังเอาทรัพย์มรดกมาเป็นของตนเอง หรือโอนทรัพย์สินไปให้บุคคลอื่นโดยไม่ชอบด้วยกฎหมาย ทายาทสามารถดำเนินคดีอาญาได้

• สิทธิตามกฎหมาย: ทายาทสามารถแจ้งความร้องทุกข์หรือฟ้องร้องในความผิดฐาน “ยักยอกมรดก” ตาม ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 352 หรือหากมีโทษหนักขึ้นในฐานะผู้มีอาชีพหรือวิชาชีพที่ได้รับความไว้วางใจตาม มาตรา 354

ข้อควรระวัง: ความผิดฐานยักยอกเป็นความผิดอันยอมความได้ ต้องดำเนินการภายใน 3 เดือน นับแต่วันที่รู้เรื่องการกระทำผิดและรู้ตัวผู้กระทำผิด (อายุความร้องทุกข์)

ในการฟ้องคดีที่มีกำหนดเวลาชำระหนี้ที่แน่นอน ไม่จำเป็นต้องแจ้งเป็นหนังสือบอกกล่าวทวงถามก็สามารถฟ้องดำเนินคดีต่อศาลได้เลย ตาม ป.พ.พ. มาตรา 204 วรรค 2 แต่ถ้าเป็นหนี้ที่ไม่มีกำหนดเวลาที่แน่นอน ตาม ป.พ.พ. มาตรา 203 เจ้าหนี้สามารถเรียกให้ลูกหนี้ชำระหนี้ได้เลย และลูกหนี้ก็คืนทันทีเหมือนกัน ถ้าลูกหนี้ไม่ชำระหนี้คืน ถือว่าลูกหนี้ผิดนัดโดยเขาเตือน ตาม ป.พ.พ. มาตรา 204 วรรคแรก 

การเตือน คือการทวงถามหรือบอกกล่าวให้ชำระหนี้ กฎหมายไม่ได้กำหนดรูปแบบไว้ จึงอาจจะเป็นการเตือนด้วยวาจา หรือลายลักษณ์อักษรก็ได้ และนอกจากนี้การส่งสำนวนคำฟ้องให้กับลูกหนี้ก็ถือว่าเป็นการเตือนให้ลูกหนี้ชำระหนี้และให้ถือว่าลูกหนี้ผิดนัดตั้งแต่วันฟ้อง ตาม(ฎ.10166/2539) 

ถึงแม้ว่ากฎหมายไม่ได้กำหนดวิธีการเตือนไว้ แต่การเตือนที่นิยอมใช้เป็นหลักฐาน เมื่อมีคดีขึ้นสู่ศาล ส่วนมากจะเป็นการเตือนด้วย ”หนังสือบอกกล่าวทวงถาม”

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 203   ถ้าเวลาอันจะพึงชำระหนี้นั้นมิได้กำหนดลงไว้ หรือจะอนุมานจากพฤติการณ์ทั้งปวงก็ไม่ได้ไซร้ ท่านว่าเจ้าหนี้ย่อมจะเรียกให้ชำระหนี้ได้โดยพลัน และฝ่ายลูกหนี้ก็ย่อมจะชำระหนี้ของตนได้โดยพลันดุจกัน
          ถ้าได้กำหนดเวลาไว้ แต่หากกรณีเป็นที่สงสัย ท่านให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่าเจ้าหนี้จะเรียกให้ชำระหนี้ก่อนถึงเวลานั้นหาได้ไม่ แต่ฝ่ายลูกหนี้จะชำระหนี้ก่อนกำหนดนั้นก็ได้

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 204  ถ้าหนี้ถึงกำหนดชำระแล้ว และภายหลังแต่นั้นเจ้าหนี้ได้ให้คำเตือนลูกหนี้แล้ว ลูกหนี้ยังไม่ชำระหนี้ไซร้ ลูกหนี้ได้ชื่อว่าผิดนัดเพราะเขาเตือนแล้ว
          ถ้าได้กำหนดเวลาชำระหนี้ไว้ตามวันแห่งปฏิทิน และลูกหนี้มิได้ชำระหนี้ตามกำหนดไซร้ ท่านว่าลูกหนี้ตกเป็นผู้ผิดนัดโดยมิพักต้องเตือนเลย วิธีเดียวกันนี้ท่านให้ใช้บังคับแก่กรณีที่ต้องบอกกล่าวล่วงหน้าก่อนการชำระหนี้ ซึ่งได้กำหนดเวลาลงไว้อาจคำนวณนับได้โดยปฏิทินนับแต่วันที่ได้บอกกล่าว

หนังสือบอกกล่าวทวงถาม หรือหนังสือเตือน หากแต่กฎหมายบางเรื่องยังเป็นการบังคับว่าต้องมีการบอกกล่าวทวงถามก่อน หากไม่ได้มีการบอกกล่าว ศาลย่อมพิพากษาได้ เช่น การบังคับจำนองต้องบอกล่าวบังคับจำนองเป็นหนังสือ ตาม ป.พ.พ. มาตรา 328 และตามฎีกาที่ 4909/2533) 

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 4909/2533 แม้จำเลยจะขาดนัดยื่นคำให้การ โจทก์ก็ต้องนำสืบให้ได้ความว่าโจทก์มีอำนาจฟ้องบังคับจำเลยตามสัญญาจำนองได้ เมื่อโจทก์ไม่ได้นำสืบถึงเรื่องการบอกกล่าวการโอนการรับจำนองหรือจำเลยได้ยินยอมด้วยแล้ว เมื่อจำเลยอ้างตนเองเบิกความเป็นพยานว่าจำเลยไม่รู้เรื่องการโอนดังกล่าว การโอนการรับจำนองนี้จะยกขึ้นเป็นข้อต่อสู้จำเลยไม่ได้ โจทก์จึงไม่มีอำนาจฟ้องบังคับจำนองแก่จำเลย การที่ศาลชั้นต้นและศาลอุทธรณ์หยิบยกปัญหาดังกล่าวขึ้นวินิจฉัยจึงไม่เป็นการวินิจฉัยนอกประเด็น   

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา728 เมื่อจะบังคับจำนองนั้น ผู้รับจำนองต้องมีหนังสือบอกกล่าวไปยังลูกหนี้ก่อนว่าให้ชำระหนี้ภายในเวลาอันสมควรซึ่งต้องไม่น้อยกว่าหกสิบวันนับแต่วันที่ลูกหนี้ได้รับคำบอกกล่าวนั้น ถ้าและลูกหนี้ละเลยเสียไม่ปฏิบัติตามคำบอกกล่าว ผู้รับจำนองจะฟ้องคดีต่อศาลเพื่อให้พิพากษาสั่งให้ยึดทรัพย์สินซึ่งจำนองและให้ขายทอดตลาดก็ได้

           ในกรณีตามวรรคหนึ่ง ถ้าเป็นกรณีผู้จำนองซึ่งจำนองทรัพย์สินของตนไว้เพื่อประกันหนี้อันบุคคลอื่นต้องชำระ ผู้รับจำนองต้องส่งหนังสือบอกกล่าวดังกล่าวให้ผู้จำนองทราบภายในสิบห้าวันนับแต่วันที่ส่งหนังสือแจ้งให้ลูกหนี้ทราบ ถ้าผู้รับจำนองมิได้ดำเนินการภายในกำหนดเวลาสิบห้าวันนั้น ให้ผู้จำนองเช่นว่านั้นหลุดพ้นจากความรับผิดในดอกเบี้ยและค่าสินไหมทดแทนซึ่งลูกหนี้ค้างชำระ ตลอดจนค่าภาระติดพันอันเป็นอุปกรณ์แห่งหนี้รายนั้นบรรดาที่เกิดขึ้นนับแต่วันที่พ้นกำหนดเวลาสิบห้าวันดังกล่าว 

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 729 ในการบังคับจำนองตามมาตรา ๗๒๘ ถ้าไม่มีการจำนองรายอื่นหรือบุริมสิทธิอื่นอันได้จดทะเบียนไว้เหนือทรัพย์สินอันเดียวกันนี้ ผู้รับจำนองจะฟ้องคดีต่อศาลเพื่อเรียกเอาทรัพย์จำนองหลุดภายในบังคับแห่งเงื่อนไขดังจะกล่าวต่อไปนี้แทนการขายทอดตลาดก็ได้

            (1) ลูกหนี้ได้ขาดส่งดอกเบี้ยมาแล้วเป็นเวลาถึงห้าปี และ

            (2) ผู้รับจำนองแสดงให้เป็นที่พอใจแก่ศาลว่าราคาทรัพย์สินนั้นน้อยกว่าจำนวนเงินอันค้างชำระ

จากเหตุผลดังกล่าวมาข้างต้น จะได้เห็นว่า หนังสือบอกกล่าวทวงถาม หนังสือทวงถาม หนังสือเตือน หรือว่าจะเรียกกันว่าอย่าไรก็ตาม หนังสือบอกกล่าวทวงถาม ที่ส่วนใหญ่ตั้งคำถามกันว่า หนังสือบอกกล่าวทวงถาม คืออะไร จะของอธิบายว่า หนังสือบอกกล่าวทวงถาม คือเอกสารทางกฎหมายที่ผู้มีสิทธิ หรือคู่สัญญาฝ่ายหนึ่ง จัดทำขึ้นเพื่อ แจ้งให้อีกฝ่ายทราบอย่างเป็นทางการ ให้ปฏิบัติตามหน้าที่หรือสิทธิที่กำหนดไว้ตามกฎหมายหรือสัญญา ภายในระยะเวลาที่ระบุไว้อย่างชัดเจน เอกสารฉบับนี้มักใช้เป็น หลักฐานแสดงการบอกกล่าวก่อนดำเนินการทางกฎหมาย และเป็นขั้นตอนสำคัญก่อนการฟ้องร้องหรือใช้สิทธิบางประการตามกฎหมาย 

วัตถุประสงค์ของหนังสือบอกกล่าวทวงถาม

การทำหนังสือบอกกล่าวทวงถามมีวัตถุประสงค์หลากหลายตามความต้องความต้องการของผู้ที่ถูกกระทบสิทธิ หรือสัญญาต่างๆ เช่น  

• ขอให้อีกฝ่าย ชำระหนี้ หรือเข้ามาเจรจาเรื่องการชำระหนี้
• ขอให้อีกฝ่าย ติดต่อกลับเพื่อแก้ไขข้อพิพาท
• ขอให้อีกฝ่าย งดหรือยุติการกระทำที่ละเมิดสิทธิ เช่น การโพสต์ข้อความหมิ่นประมาท

แจ้งเจตนาในการ บอกเลิกสัญญา เช่น สัญญาเช่า  สัญญาจ้างทำของ  สัญญาเงินกู้หรือสัญญาทางแพ่งอื่น

ความสำคัญของหนังสือบอกกล่าวทวงถาม

หนังสือบอกกล่าวทวงถามเป็นหลักฐานแสดงความสุจริตใจของผู้ส่ง เป็นด้านแรกของการเข้าสู่กระบวนการไกล่เกลี่ยให้สองฝ่ายได้มีโอกาสได้เจรจากัน เพื่อช่วยลดข้อพิพาท หรือเพื่อใช้เป็นหลักฐานสำคัญในการดำเนินคดีศาล 

หลักการร่างหนังสือบอกล่าวทวงถามหนี้

ในการร่างหนังสือบอกล่าวทวงถามหนี้โดยทั่วไปประกอบด้วยรูปแบบ ดังต่อไปนี้ 

1. สถานที่ทำหนังสือบอกกล่าวทวงถาม ระบุให้ชัดเจนถึงชื่อ สำนักงาน ที่อยู่ เบอร์ติดต่อ
2. วันที่เขียนหนังสือ ให้สังเกตุว่าการเขียนวันที่ จะใส่ตัวเลข พ.ศ.ลงไปเลย โดยไม่ต้องมีตัวย่อ พ.ศ. เช่น วันที่ 1 มกราคม 2568 
3. เรื่อง เป็นการระบุว่าต้องการให้ลูกหนี้ปฏิบัติตามอย่างไร เช่น ลูกหนี้ผิดสัญญาต้องการเรียกค่าเสียหายก็ระบุว่า “ ขอให้ชำระค่าเสียหาย ”  หรือลูกหนี้ทำละเมิดต้องการให้ลูกหนี้ชำระค่าสินไหมก็ระบุว่า “ ขอให้ชดใช้ค่าสินไหมทดแทน ”
4. เรียน ให้ระบุตัวลูกหนี้ กรณีบุคคลธรรมดา ให้ขึ้นต้นเป็นนาย นางสาว นาง ตามด้วยชื่อ สกุล ไม่ควรใช้คำว่าคุณ ส่วนกรณีลูกหนี้เป็นนิติบุคคล ต้องระบุตำแหน่งของผู้แทนนิติบุคคล เช่น เรียนกรรมการผู้จัดการบริษัท นก  หรือ เรียนหุ้นส่วนผู้จัดการห้างหุ้นส่วนจำกัด ไก่ 
5. สิ่งที่อ้างถึง ส่วนนี้จะมีหรือไม่มีก็ได้ แต่หากมี เช่นกรณีเรื่องผิดสัญญาต้องการอ้างถึงก็นสามารถทำได้ เช่น อ้างถึงสัญญากู้ยืมเงินฉบับวันที่ 1 มกราคม 2567 
6. สิ่งที่ส่งมาด้วย ส่วนนี้จะมีหรือไม่มีก็ได้ แต่หากมีเอกสารที่แนบไปด้วย ก็ให้ระบบเป็นสำเนา เช่น สิ่งที่ส่งมาด้วย สำเนาสัญญากู้ยืมเงินฉบับวันที่ 1 มกราคม 2567 
7. เนื้อหาของหนังสือบอกกล่าวทวงถามเป็นส่วนสำคัญที่สุดของเอกสาร ขอแบ่งเนื้อออกเป็น 3 ย่อหน้า ดังนี้ 

ย่อหน้าที่ 1 เป็นส่วนนิติสัมพันธ์ ระหว่างคู่กรณี ย่อหน้านี้จะเขียนขึ้นต้นว่า “ตามที่ …”

ย่อหน้าที่ 2 การอันถูกโต้แย้งสิทธิ บรรยายให้เห็นว่าเหตุที่ผู้ทวงถามถูกโต้แย้งสิทธิ เช่น กรณีผิด สัญญา เมื่อครบกำหนดชำระหนี้ตามสัญญา ลูกหนี้ไม่ชำระหนี้ ย่อหน้านี้จะเขียนขึ้นต้นว่า “ปรากฎว่า …”

ย่อหน้าที่ 3 บรรยายถึงผู้ทำหนังสือ ว่าเป็นผู้รับมอบอำนาจจากเจ้าหนี้ และ บรรยายว่าจะให้ลูกหนี้ทำอะไร และหากไม่สามารถทำได้ จะดำเนินการอย่างไรต่อไป ย่อหน้านี้จะเขียนขึ้นต้นว่า “ดังนั้น…”และปิดท้ายด้วยคำว่า “มิฉะนั้น…”

ส่วนลงท้าย จะใช้คำว่า “ขอแสดงความนับถือ” ลงชื่อ นายแมว เกิดแล้ว ทนายความผู้รับมอบอำนาจ   

เนื้อหาในการร่างหนังสือบอกกล่าวจะต้องไม่เป็นเนื้อหา เป็นการขู่กรรโชก มิฉะนั้นอาจเป็นเรื่องความผิดอาญาตาม ป.อ.มาตรา 337 ประกอบมาตรา 80 ได้  และ พ.ร.บ.การทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 และแก้ไข 2567 ได้ 

ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 337  ” ผู้ใดข่มขืนใจผู้อื่นให้ยอมให้หรือยอมจะให้ตนหรือผู้อื่นได้ประโยชน์ในลักษณะที่เป็นทรัพย์สิน โดยใช้กำลังประทุษร้าย หรือโดยขู่เข็ญว่าจะทำอันตรายต่อชีวิต ร่างกาย เสรีภาพ ชื่อเสียงหรือทรัพย์สินของผู้ถูกขู่เข็ญหรือของบุคคลที่สาม จนผู้ถูกข่มขืนใจยอมเช่นว่านั้น ผู้นั้นกระทำความผิดฐานกรรโชก ต้องระวางโทษจำคุกไม่เกินห้าปี และปรับไม่เกินหนึ่งแสนบาท

            ถ้าความผิดฐานกรรโชกได้กระทำโดย

            (1) ขู่ว่าจะฆ่า ขู่ว่าจะทำร้ายร่างกายให้ผู้ถูกข่มขืนใจ หรือผู้อื่นให้ได้รับอันตรายสาหัส หรือขู่ว่าจะทำให้เกิดเพลิงไหม้แก่ทรัพย์ของผู้ถูกข่มขืนใจหรือผู้อื่น หรือ

            (2) มีอาวุธติดตัวมาขู่เข็ญ

            ผู้กระทำต้องระวางโทษจำคุกตั้งแต่หกเดือนถึงเจ็ดปี และปรับตั้งแต่หนึ่งหมื่นบาทถึงหนึ่งแสนสี่หมื่นบาท”

ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 80  ” ผู้ใดลงมือกระทำความผิดแต่กระทำไปไม่ตลอด หรือกระทำไปตลอดแล้วแต่การกระทำนั้นไม่บรรลุผล ผู้นั้นพยายามกระทำความผิด

           ผู้ใดพยายามกระทำความผิด ผู้นั้นต้องระวางโทษสองในสามส่วนของโทษที่กฎหมายกำหนดไว้สำหรับความผิดนั้น”

พระราชบัญญัติ การทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 มาตรา 11 “ห้ามผู้ทวงถามหนี้กระทําการทวงถามหนี้ในลักษณะดังต่อไปนี้ 

(1) การข่มขู่ การใช้ความรุนแรง หรือการกระทําอื่นใดที่ทําให้เกิดความเสียหายแก่ร่างกาย ชื่อเสียง หรือทรัพย์สินของลูกหนี้หรือผู้อื่น

(2) การใช้วาจาหรือภาษาที่เป็นการดูหมิ่นลูกหนี้หรือผู้อื่น 

(3) การแจ้งหรือเปิดเผยเกี่ยวกับความเป็นหนี้ของลูกหนี้ให้แก่ผู้อื่นที่ไม่เกี่ยวข้องกับการทวงถามหนี้ เว้นแต่เป็นกรณีตามมาตรา 8 วรรคสอง (2) 

(4) การติดต่อลูกหนี้โดยไปรษณียบัตร เอกสารเปิดผนึก โทรสาร หรือสิ่งอื่นใดที่สื่อให้ทราบว่า เป็นการทวงถามหนี้อย่างชัดเจน เว้นแต่กรณีการบอกกล่าวบังคับจํานองด้วยวิธีการประกาศหนังสือพิมพ์ ซึ่งเจ้าหนี้ไม่สามารถติดต่อลูกหนี้โดยวิธีการอื่น หรือกรณีอื่นใดตามที่คณะกรรมการประกาศกําหนด 

(5) การใช้ข้อความ เครื่องหมาย สัญลักษณ์ หรือชื่อทางธุรกิจของผู้ทวงถามหนี้บนซองจดหมาย ในการติดต่อลูกหนี้ที่ทําให้เข้าใจได้ว่าเป็นการติดต่อเพื่อการทวงถามหนี้ เว้นแต่ชื่อทางธุรกิจของผู้ทวงถามหนี้ไม่ได้สื่อให้ทราบได้ว่าเป็นผู้ประกอบธุรกิจทวงถามหนี้

(6) การทวงถามหนี้ที่ไม่เหมาะสมในลักษณะอื่นตามที่คณะกรรมการประกาศกําหนด ความใน (5) มิให้นํามาใช้บังคับกับการทวงถามหนี้เป็นหนังสือเพื่อจะใช้สิทธิฟ้องคดีต่อศาล”

8. หนังสือบอกกล่าวทวงถามจะไม่มีเรื่อง จะเริ่มต้นด้วยทำที่เลย 
9. การเขียนแต่และย่อหน้าจะไม่มีการเว้นของบรรทัด
10. กำหนดเวลา ให้ลูกหนี้ปฏิบัติตามส่วนมากจะให้ เวลา 7 ,15, 30 วัน

ตัวอย่างหนังสือบอกกล่าวทวงถาม

ข้อควรระวังก่อนส่งหนังสือบอกกล่าว

แม้ว่าการส่งหนังสือบอกกล่าวหรือหนังสือทวงถามจะเป็นการใช้สิทธิโดยชอบด้วยกฎหมาย แต่ต้องดำเนินการภายใต้กรอบของกฎหมายอย่างเคร่งครัด เพราะหากทำไม่ถูกวิธี ไม่เพียงแต่โนติสจะไม่มีผลตามกฎหมาย ยังอาจเข้าข่ายผิดกฎหมายด้วย เช่น ส่งหนังสือไปยังบุคคลอื่นที่ไม่ใช่ลูกหนี้หรือผู้มีอำนาจ  การเขียนหรือระบุข้อความบนหน้าซองว่าเป็น “จดหมายทวงหนี้” หรือแสดงให้ทราบว่าเป็นการทวงหนี้ เช่นใช้โลโก้สำนักงานกฎหมาย โลโก้บริษัททวงหนี้ เป็นต้น  

และในการส่งหนังสือบอกกล่าวทวงถาม แม้กฎหมายมิได้กำหนดวิธีการส่งไว้เป็นการเฉพาะ แต่เพื่อความรอบคอบและใช้เป็นพยานหลักฐานในกรณีมีข้อพิพาท ในการส่งหนังสือบอกกล่าวทวงถาม เจ้าหนี้ควรส่งหนังสือบอกกล่าวทวงถามทางไปรษณีย์ลงทะเบียนตอบรับ (ใบตอบรับ) ทุกครั้ง เพื่อใช้เป็นหลักฐานยืนยันว่าผู้รับได้รับหนังสือแล้วโดยชอบด้วยกฎหมาย จะได้ลดข้อโต้แย้งว่า “ไม่เคยได้รับหนังสือ” ส่วนใบตอบรับไปรษณีย์มี 2 สี คือสีเหลือง และสีฟ้า สีฟ้าสำหรับส่งเอกสารแบบ EMS สีเหลืองสำหรับส่งเอกสารแบบธรรมดา หรือลงทะเบียน เลือกใช้แบบใดก็ได้

นิยามศัพท์ตามพระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558

มาตรา 3 “ในพระราชบัญญัตินี้ 

“ผู้ทวงถามหนี้” หมายความว่า เจ้าหนี้ซึ่งเป็นผู้ให้สินเชื่อ ผู้ประกอบธุรกิจตามกฎหมายว่าด้วย การคุ้มครองผู้บริโภค ผู้จัดให้มีการเล่นการพนันเป็นปกติธุระตามกฎหมายว่าด้วยการพนัน และเจ้าหนี้อื่น ซึ่งมีสิทธิรับชําระหนี้อันเกิดจากการกระทําที่เป็นทางการค้าปกติหรือเป็นปกติธุระของเจ้าหนี้ ทั้งนี้ ไม่ว่าหนี้ดังกล่าวจะชอบด้วยกฎหมายหรือไม่ก็ตาม และให้หมายความรวมถึง ผู้รับมอบอํานาจจากเจ้าหนี้ ดังกล่าว ผู้รับมอบอํานาจช่วงในการทวงถามหนี้ ผู้ประกอบธุรกิจทวงถามหนี้ และผู้รับมอบอํานาจจาก ผู้ประกอบธุรกิจทวงถามหนี้ด้วย

“ผู้ให้สินเชื่อ” หมายความว่า

(1) บุคคลซึ่งให้สินเชื่อเป็นทางการค้าปกติ หรือ

(2) บุคคลซึ่งรับซื้อหรือรับโอนสินเชื่อต่อไปทุกทอด 

“สินเชื่อ” หมายความว่า สินเชื่อที่ให้แก่บุคคลธรรมดาโดยการให้กู้ยืมเงิน การให้บริการบัตรเครดิต การให้เช่าซื้อ การให้เช่าแบบลิสซิ่ง และสินเชื่อในรูปแบบอื่นที่มีลักษณะทํานองเดียวกัน

“ลูกหนี้” หมายความว่า ลูกหนี้ซึ่งเป็นบุคคลธรรมดา และให้หมายความรวมถึงผู้ค้ําประกัน ซึ่งเป็นบุคคลธรรมดาด้วย 

“ธุรกิจทวงถามหนี้” หมายความว่า การรับจ้างทวงถามหนี้ไม่ว่าโดยตรงหรือโดยอ้อมเป็นปกติธุระ แต่ไม่รวมถึงการทวงถามหนี้ของทนายความซึ่งกระทําแทนลูกความของตน

“ข้อมูลเกี่ยวกับสถานที่ติดต่อลูกหนี้” หมายความว่า ที่อยู่อาศัยหรือสถานที่ทํางานของลูกหนี้ และให้หมายความรวมถึงหมายเลขโทรศัพท์และโทรสาร และสถานที่ติดต่อโดยจดหมายอิเล็กทรอนิกส์ โดยสื่ออิเล็กทรอนิกส์ หรือโดยสื่อเทคโนโลยีสารสนเทศประเภทอื่น ที่สามารถติดต่อกับลูกหนี้ได้ด้วย 

“คณะกรรมการ” หมายความว่า คณะกรรมการกํากับการทวงถามหนี้ 

“นายทะเบียน” หมายความว่า ผู้ซึ่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยแต่งตั้งให้เป็นผู้มีหน้าที่ รับจดทะเบียนตามพระราชบัญญัตินี้ 

“พนักงานเจ้าหน้าที่” หมายความว่า ผู้ซึ่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยแต่งตั้ง ตามการเสนอแนะของคณะกรรมการกํากับการทวงถามหนี้ให้ปฏิบัติการตามพระราชบัญญัตินี้ 

“รัฐมนตรี” หมายความว่า รัฐมนตรีผู้รักษาการตามพระราชบัญญัตินี้ ”

การทวงถามหนี้เป็นกิจกรรมที่อยู่ภายใต้การควบคุมของกฎหมาย ไม่ใช่ใครก็สามารถรับจ้างทวงหนี้ได้ ผู้ประกอบธุรกิจทวงหนี้ต้องได้รับอนุญาตตามกฎหมาย  จึงกำหนดขอบเขตของผู้ที่มีสิทธิทวงถามหนี้ไว้อย่างชัดเจน ดังนี้ 

1. ใครคือ “ผู้ทวงถามหนี้” ตามกฎหมาย 

กฎหมายกำหนดให้ “ผู้ทวงถามหนี้” ต้องเป็นบุคคลหรือองค์กรที่มีสถานะทางกฎหมายชัดเจน ได้แก่

• เจ้าหนี้ซึ่งเป็นผู้ให้สินเชื่อ
• ผู้ประกอบธุรกิจที่อยู่ภายใต้กฎหมายคุ้มครองผู้บริโภค
• เจ้าหนี้ที่มีสิทธิรับชำระหนี้จากการค้าหรือกิจการตามปกติ
• ผู้รับมอบอำนาจจากเจ้าหนี้
• ผู้ประกอบธุรกิจทวงถามหนี้ และผู้รับมอบอำนาจช่วง

กฎหมายระบุชัดว่า ไม่ว่าหนี้นั้นจะชอบด้วยกฎหมายหรือไม่ก็ตาม ผู้ทวงถามหนี้ก็ยังต้องปฏิบัติตามพระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 ฉบับนี้

2. การทวงหนี้เป็น “ธุรกิจที่ต้องได้รับอนุญาต” คำว่า “ธุรกิจทวงถามหนี้” หมายถึง การรับจ้างทวงหนี้เป็นปกติธุระ ผู้ที่จะประกอบธุรกิจนี้ ต้องจดทะเบียนและได้รับอนุญาตตามกฎหมาย ซึ่งบุคคลทั่วไปไม่สามารถรับจ้างทวงหนี้ได้โดยพลการ ยกเว้น ทนายความ ซึ่งทนายความสามารถทวงถามหนี้แทนลูกความได้ ไม่ถือว่าเป็นการประกอบ “ธุรกิจทวงถามหนี้” เนื่องจากเป็นการปฏิบัติหน้าที่ตามกฎหมายว่าด้วยวิชาชีพทนายความ

3. ลูกหนี้ ตามพระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 จะไม่ครอบคลุมกรณีลูกหนี้เป็นนิติบุคคล ต้องเป็นเพียง บุคคลธรรมดา และ ผู้ค้ำประกันที่เป็นบุคคลธรรมดาเท่านั้น 

4. การทวงถามต้องอยู่ภายใต้การกำกับของรัฐ ซึ่งมีการกำหนดโครงสร้างการกำกับดูแลของ คณะกรรมการกำกับการทวงถามหนี้  นายทะเบียน  พนักงานเจ้าหน้าที่ เพื่อควบคุม มาตรฐาน และความชอบด้วยกฎหมายในการทวงถามหนี้

หลักการติดต่อทวงถามหนี้กับลูกหนี้ ที่ผู้ทวงถามต้องปฏิบัติ

ตามพระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558มาตรา 9  “การทวงถามหนี้ ให้ผู้ทวงถามหนี้ปฏิบัติดังต่อไปนี้

(1) สถานที่ติดต่อ ในกรณีที่ติดต่อโดยบุคคลหรือทางไปรษณีย์ ให้ติดต่อตามสถานที่ที่ลูกหนี้ หรือบุคคลซึ่งลูกหนี้ได้ระบุไว้เพื่อการทวงถามหนี้ได้แจ้งให้เป็นสถานที่ติดต่อ ในกรณีที่บุคคลดังกล่าว ไม่ได้แจ้งไว้ล่วงหน้าหรือสถานที่ที่ได้แจ้งไว้ไม่สามารถติดต่อได้ โดยผู้ทวงถามหนี้ได้พยายามติดต่อ ตามสมควรแล้ว ให้ติดต่อตามภูมิลําเนา ถิ่นที่อยู่ หรือสถานที่ทํางานของบุคคลดังกล่าว หรือสถานที่อื่น ตามที่คณะกรรมการประกาศกําหนด 

(2) เวลาในการติดต่อ การติดต่อโดยบุคคล โทรศัพท์ สื่ออิเล็กทรอนิกส์ หรือสื่อเทคโนโลยี สารสนเทศประเภทอื่น ในวันจันทร์ถึงวันศุกร์ ให้ติดต่อได้ตั้งแต่เวลา 08.00 นาฬิกา ถึงเวลา 20.00 นาฬิกา และในวันหยุดราชการ เวลา 08.00 นาฬิกา ถึงเวลา 18.00 นาฬิกา หากไม่สามารถติดต่อตามเวลา ดังกล่าวได้หรือช่วงเวลาดังกล่าวไม่เหมาะสม ให้ติดต่อได้ในช่วงเวลาอื่นตามหลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไข ที่คณะกรรมการประกาศกําหนด 

(3) จํานวนครั้งที่ติดต่อ ในช่วงเวลาตาม (2) ให้ติดต่อตามจํานวนครั้งที่เหมาะสมและคณะกรรมการ อาจประกาศกําหนดจํานวนครั้งด้วยก็ได้ 

(4) ในกรณีที่เป็นผู้รับมอบอํานาจจากเจ้าหนี้ ผู้รับมอบอํานาจช่วงในการทวงถามหนี้ ผู้ประกอบ ธุรกิจทวงถามหนี้ หรือผู้รับมอบอํานาจจากผู้ประกอบธุรกิจทวงถามหนี้ ให้ผู้ทวงถามหนี้แจ้งให้ ทราบถึงชื่อตัวและชื่อสกุล หรือชื่อหน่วยงานของตนและของเจ้าหนี้ และจํานวนหนี้ และถ้าผู้รับมอบอํานาจ ดังกล่าวทวงถามหนี้ต่อหน้า ให้แสดงหลักฐานการมอบอํานาจให้ทวงถามหนี้ด้วย”

อธิบายได้ว่า การทวงถามหนี้กับลูกหนี้โดยตรง ผู้ทวงถามสามารถกระทำได้โดยวิธีการตามมาตรา 9  ดังต่อไปนี้ 

1. การติดต่อโดยบุคคล (การเข้าพบด้วยตนเอง)
   
2. การติดต่อทางโทรศัพท์
   
3. การติดต่อผ่านสื่ออิเล็กทรอนิกส์
   
4. การติดต่อผ่านสื่อเทคโนโลยีสารสนเทศประเภทอื่น

และผู้ทวงถามหนี้ต้องดำเนินการ ตามลำดับ ดังต่อไปนี้

1. ต้องแสดงตนอย่างชัดเจน โดยต้องแจ้ง

• ชื่อและนามสกุลจริงของผู้ทวงถามหนี้
• หน่วยงานหรือบริษัทที่สังกัด 
• ชื่อเจ้าหนี้ที่ตนติดต่อแทน
• หากผู้ทวงถามหนี้เป็นการทวงถามต่อหน้า ผู้ทวงถามต้องแสดงหลักฐานหนังสือมอบอำนาจให้ดำเนินการทวงถามด้วย

2. แจ้งรายละเอียดหนี้อย่างสุภาพและตรงไปตรงมา สามารถแจ้ง

• จำนวนเงินคงค้าง
• ประเภทของหนี้
• เหตุแห่งการติดต่อ
  ได้เฉพาะกับลูกหนี้หรือบุคคลที่ลูกหนี้ระบุไว้เท่านั้น

3. เวลาในการติดต่อทวงถามหนี้ กฎหมายกำหนดช่วงเวลาที่สามารถติดต่อได้ ดังนี้

• วันทำการจันทร์ ถึงศุกร์ สามารถติดต่อได้เป็น เวลา 08.00 ถึง 20.00 น.
• วันหยุดราชการ สามารถติดต่อได้เป็น เวลา 08.00 ถึง 18.00 น.

4.จำนวนครั้งในการติดต่อ การติดต่อทวงถามหนี้ต้องกระทำ ตามความเหมาะสม
ห้ามติดต่อในลักษณะรบกวน คุกคาม หรือก่อให้เกิดความเดือดร้อนเกินสมควร  ในทางปฏิบัติ บริษัททวงถามหนี้แต่ละแห่งมักกำหนดแนวปฏิบัติภายในเกี่ยวกับจำนวนครั้งในการติดต่อ เพื่อให้สอดคล้องกับกฎหมาย

5. สถานที่ในการติดต่อทวงถามหนี้  หากเป็นการติดต่อเป็นลายลักษณ์อักษร หรือเป็นการติดต่อด้วยบุคคล ผู้ทวงถามหนี้ต้องติดต่อ ณ ที่อยู่ที่ลูกหนี้ระบุไว้เพื่อการติดต่อ เป็นหลัก เว้นแต่กรณีไม่สามารถติดต่อลูกหนี้ได้ภายในระยะเวลาที่สมควร จึงอาจติดต่อได้ที่ 

• ภูมิลำเนา
• สถานที่ทำงาน
• หรือสถานที่อื่นตามที่คณะกรรมการกำกับการทวงถามหนี้ประกาศกำหนด

หลักการติดต่อกับบุคคลอื่น ที่ผู้ทวงถามต้องปฏิบัติ

ตาม พระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 มาตรา 8 “ห้ามผู้ทวงถามหนี้ติดต่อกับบุคคลอื่นซึ่งมิใช่ลูกหนี้เพื่อการทวงถามหนี้ เว้นแต่บุคคล ซึ่งลูกหนี้ได้ระบุไว้เพื่อการดังกล่าว

การติดต่อกับบุคคลอื่นนอกจากบุคคลตามวรรคหนึ่ง ให้กระทําได้เพื่อวัตถุประสงค์ในการสอบถาม หรือยืนยันข้อมูลเกี่ยวกับสถานที่ติดต่อลูกหนี้หรือบุคคลซึ่งลูกหนี้ได้ระบุไว้เพื่อการทวงถามหนี้เท่านั้น โดยผู้ทวงถามหนี้ต้องปฏิบัติดังต่อไปนี้

(1) แจ้งให้ทราบชื่อตัว ชื่อสกุล และแสดงเจตนาว่าต้องการสอบถามข้อมูลเกี่ยวกับสถานที่ ติดต่อลูกหนี้หรือบุคคลซึ่งลูกหนี้ได้ระบุไว้เพื่อการทวงถามหนี้ 

(2) ห้ามแจ้งถึงความเป็นหนี้ของลูกหนี้ เว้นแต่ในกรณีที่บุคคลอื่นนั้นเป็นสามี ภริยา บุพการี หรือผู้สืบสันดานของลูกหนี้ และบุคคลอื่นดังกล่าวได้สอบถามผู้ทวงถามหนี้ถึงสาเหตุของการติดต่อ ให้ผู้ทวงถามหนี้ชี้แจงข้อมูลเกี่ยวกับหนี้ได้เท่าที่จําเป็นและตามความเหมาะสม 

(3) ห้ามใช้ข้อความ เครื่องหมาย สัญลักษณ์ หรือชื่อทางธุรกิจของผู้ทวงถามหนี้บนซองจดหมาย ในหนังสือ หรือในสื่ออื่นใดที่ใช้ในการติดต่อสอบถาม ซึ่งทําให้เข้าใจได้ว่าเป็นการติดต่อเพื่อทวงถามหนี้ ของลูกหนี้ 

(4) ห้ามติดต่อหรือแสดงตนที่ทําให้เข้าใจผิดเพื่อให้ได้ข้อมูลเกี่ยวกับสถานที่ติดต่อลูกหนี้ หรือบุคคลซึ่งลูกหนี้ได้ระบุไว้เพื่อการทวงถามหนี้”

อธิบายได้ว่า โดยหลักแล้ว การทวงถามหนี้สามารถกระทำได้เฉพาะกับลูกหนี้หรือบุคคลที่ลูกหนี้ระบุไว้เพื่อการทวงถามหนี้เท่านั้น ผู้ทวงถามหนี้ ไม่สามารถทวงถามหนี้กับบุคคลอื่นได้ อย่างไรก็ตาม กฎหมายเปิดช่องให้ผู้ทวงถามหนี้ ติดต่อบุคคลอื่นได้เป็นข้อยกเว้น เฉพาะกรณีที่จำเป็น เพื่อ “สอบถามหรือยืนยันข้อมูลเกี่ยวกับสถานที่ติดต่อลูกหนี้ หรือบุคคลที่ลูกหนี้ได้ระบุไว้เพื่อการทวงถามหนี้” ทั้งนี้ การติดต่อดังกล่าวต้องปฏิบัติตามหลักเกณฑ์ตามมาตรา 8 และประกอบมาตรา 9 อย่างเคร่งครัด ซึ่งผู้ทวงถามสามารถติดต่อบุคคลอื่นเพื่อสอบถามถึงลูกหนี้ได้โดยวิธีการเหมือนกับการติดต่อลูกหนี้โดยตรง คือ 

1. การติดต่อโดยบุคคล (การเข้าพบด้วยตนเอง)
2. การติดต่อทางโทรศัพท์
3. การติดต่อผ่านสื่ออิเล็กทรอนิกส์
4. การติดต่อผ่านสื่อเทคโนโลยีสารสนเทศประเภทอื่น

และผู้ทวงถามต้องดำเนินการติดต่อบุคคลอื่น ตามวิธีการและลำดับ ดังต่อไปนี้ 

1. ต้องแสดงตัวตนให้ถูกต้อง โดยผู้ทวงถาม ต้องแจ้ง 

•  ชื่อตัว–ชื่อสกุลจริง ของตน (มาตรา 8 (1))

2. รายละเอียดของการติดต่อ โดยผู้ทวงถาม ต้องแจ้ง 

• แสดงเจตนาอย่างชัดเจนว่า ติดต่อเพื่อสอบถามหรือยืนยันข้อมูลสถานที่ติดต่อของลูกหนี้ และยังไม่ความรวมถึงข้อมูลที่อยู่ที่บ้าน ที่ทำงาน และเบอร์ติดต่อลูกหนี้ด้วย (มาตรา 8 (1))

ข้อห้ามในการติดต่อบุคคลอื่น 

• ห้ามเปิดเผยความเป็นหนี้ของลูกหนี้ หมายความว่าถึงแม้บุคคลอื่นอยากรู้และพยายามถามถึงความเป็นหนี้ของลูกหนี้ ผู้ทวงถามก็ไม่สามารถแจ้งข้อมูลความเป็นหนี้ได้ได้โดยเด็ดขาด ยกเว้น:  บุคคลอื่นนั้นเป็น

• สามีหรือภริยา
• บุพการี
• ผู้สืบสันดานของลูกหนี้
  และบุคคลดังกล่าว เป็นฝ่ายสอบถามถึงสาเหตุการติดต่อสอบ ซึ่งการตอบคำถามของผู้ทวงถามหนี้สามารถชี้แจ้งข้อมูลเกี่ยวกับหนี้ได้เท่าที่จำเป็นและเหมาะสมเท่านั้น  (มาตรา 8 (2))  

• ห้ามสื่อสารที่ทำให้บุคคลอื่นเข้าใจว่าเป็นการทวงหนี้  ไม่ว่าเป็น ข้อความ  เครื่องหมาย  สัญลักษณ์  ชื่อทางธุรกิจ ที่ปรากฎบนซองจดหมาย หนังสือ หรือสื่ออื่นใด (มาตรา 8 (3))
• ห้ามติดต่อหรือแสดงตนในลักษณะหลอกลวง ที่ทำให้บุคคลอื่นเข้าใจผิด และให้ตนได้มาซึ่งข้อมูลสถานที่ติดต่อลูกหนี้ เบอร์ลูกหนี้ (มาตรา 8 (4))

3.เวลาในการติดต่อทวงถามหนี้ ให้ถือกำหนดช่วงเวลาที่สามารถติดต่อบุคคลอื่นได้เช่นเดียวกับการติดต่อลูกหนี้โดยตรง ดังนี้

• วันทำการจันทร์ ถึงศุกร์ สามารถติดต่อได้เป็น เวลา 08.00 ถึง 20.00 น.
• วันหยุดราชการ สามารถติดต่อได้เป็น เวลา 08.00 ถึง 18.00 น.

4.จำนวนครั้งในการติดต่อ ให้ถือหลักการติดต่อบุคคลอื่นเช่นการติดต่อลูกหนี้โดยตรง คือ ต้องกระทำตามความเหมาะสม  ห้ามทำการติดต่อในลักษณะเป็นการรบกวน คุกคาม หรือก่อให้เกิดความเดือดร้อนเกินสมควร  ในทางปฏิบัติบริษัททวงถามหนี้แต่ละแห่งมักกำหนดแนวปฏิบัติภายในองค์กรเกี่ยวกับจำนวนครั้งในการติดต่อ เพื่อให้สอดคล้องกับกฎหมายอยู่แล้ว 

5. สถานที่ในการติดต่อบุคคลอื่น ในการติดต่อเป็นลายลักษณ์อักษร หรือเป็นการติดต่อด้วยบุคคล ผู้ทวงถามจะสามารถติดต่อบุคคลอื่นได้เฉพาะที่อยู่ที่ลูกหนี้ระบุไว้เพื่อการติดต่อเท่านั้น

ข้อห้ามเด็ดขาดในการทวงถามหนี้

(ตามพระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 มาตรา 11 ถึง 14 ) ดังนี้ 

มาตรา 11 “ห้ามผู้ทวงถามหนี้กระทําการทวงถามหนี้ในลักษณะดังต่อไปนี้ 

(1) การข่มขู่ การใช้ความรุนแรง หรือการกระทําอื่นใดที่ทําให้เกิดความเสียหายแก่ร่างกาย ชื่อเสียง หรือทรัพย์สินของลูกหนี้หรือผู้อื่น

(2) การใช้วาจาหรือภาษาที่เป็นการดูหมิ่นลูกหนี้หรือผู้อื่น 

(3) การแจ้งหรือเปิดเผยเกี่ยวกับความเป็นหนี้ของลูกหนี้ให้แก่ผู้อื่นที่ไม่เกี่ยวข้องกับการทวงถามหนี้ เว้นแต่เป็นกรณีตามมาตรา 8 วรรคสอง (2) 

(4) การติดต่อลูกหนี้โดยไปรษณียบัตร เอกสารเปิดผนึก โทรสาร หรือสิ่งอื่นใดที่สื่อให้ทราบว่า เป็นการทวงถามหนี้อย่างชัดเจน เว้นแต่กรณีการบอกกล่าวบังคับจํานองด้วยวิธีการประกาศหนังสือพิมพ์ ซึ่งเจ้าหนี้ไม่สามารถติดต่อลูกหนี้โดยวิธีการอื่น หรือกรณีอื่นใดตามที่คณะกรรมการประกาศกําหนด 

(5) การใช้ข้อความ เครื่องหมาย สัญลักษณ์ หรือชื่อทางธุรกิจของผู้ทวงถามหนี้บนซองจดหมาย ในการติดต่อลูกหนี้ที่ทําให้เข้าใจได้ว่าเป็นการติดต่อเพื่อการทวงถามหนี้ เว้นแต่ชื่อทางธุรกิจของผู้ทวงถามหนี้ ไม่ได้สื่อให้ทราบได้ว่าเป็นผู้ประกอบธุรกิจทวงถามหนี้ 

(6) การทวงถามหนี้ที่ไม่เหมาะสมในลักษณะอื่นตามที่คณะกรรมการประกาศกําหนด ความใน (5) มิให้นํามาใช้บังคับกับการทวงถามหนี้เป็นหนังสือเพื่อจะใช้สิทธิฟ้องคดีต่อศาล”

มาตรา 12 “ห้ามผู้ทวงถามหนี้กระทําการทวงถามหนี้ในลักษณะที่เป็นเท็จ หรือทําให้เกิด ความเข้าใจผิดดังต่อไปนี้ 

(1) การแสดงหรือการใช้ข้อความ เครื่องหมาย สัญลักษณ์ หรือเครื่องแบบที่ทําให้เข้าใจว่า เป็นการกระทําของศาล เจ้าหน้าที่ของรัฐ หรือหน่วยงานของรัฐ 

(2) การแสดงหรือมีข้อความที่ทําให้เชื่อว่าการทวงถามหนี้เป็นการกระทําโดยทนายความ สํานักงานทนายความ หรือสํานักงานกฎหมาย 

(3) การแสดงหรือมีข้อความที่ทําให้เชื่อว่าจะถูกดําเนินคดี หรือจะถูกยึดหรืออายัดทรัพย์ หรือเงินเดือน 

(4) การติดต่อหรือการแสดงตนให้เชื่อว่าผู้ทวงถามหนี้ดําเนินการให้แก่บริษัทข้อมูลเครดิต หรือรับจ้างบริษัทข้อมูลเครดิต”

มาตรา 13 “ห้ามผู้ทวงถามหนี้กระทําการทวงถามหนี้ในลักษณะที่ไม่เป็นธรรมดังต่อไปนี้ 

(1) การเรียกเก็บค่าธรรมเนียมหรือค่าใช้จ่ายใดๆ เกินกว่าอัตราที่คณะกรรมการประกาศกําหนด 

(2) การเสนอหรือจูงใจให้ลูกหนี้ออกเช็คทั้งที่รู้อยู่ว่าลูกหนี้อยู่ในฐานะที่ไม่สามารถชําระหนี้ได้”

มาตรา 14 “ห้ามเจ้าหน้าที่ของรัฐกระทําการดังต่อไปนี้ 

(1) ประกอบธุรกิจทวงถามหนี้ 

(2) ทวงถามหน้ีหรือสนับสนุนการทวงถามหนี้ซึ่งมิใช่ของตน เว้นแต่ในกรณีที่เป็นหนี้ของสามี ภริยา บุพการี หรือผู้สืบสันดานของตน หรือในกรณีที่เจ้าหน้าที่ของรัฐนั้นมีอํานาจกระทําได้ตามกฎหมาย 

เพื่อประโยชน์แห่งมาตรานี้ “เจ้าหน้าที่ของรัฐ” หมายความว่า ข้าราชการ พนักงาน ลูกจ้าง หรือผู้ปฏิบัติงานอื่นในกระทรวง ทบวง กรม ส่วนราชการที่เรียกชื่ออย่างอื่นและมีฐานะเป็นกรม ราชการส่วนภูมิภาค ราชการส่วนท้องถิ่น หรือหน่วยงานอื่นของรัฐ”

อธิบายได้ว่า การทวงถามหนี้มิใช่เป็นการกระทำที่ผู้ทวงถามจะสามารถดำเนินการได้โดยมุ่งหมายเพียงเพื่อให้ได้รับชำระหนี้จนบรรลุเป้าหมายแต่เพียงอย่างเดียว  หากแต่ผู้ทวงถามหนี้จำต้องใช้ความระมัดระวังในการกระทำทุกขั้นตอนให้เป็นไปโดยสุจริตและอยู่ภายใต้กรอบที่กฎหมายกำหนดอย่างเคร่งครัด ทั้งนี้ เพื่อคุ้มครองสิทธิและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของลูกหนี้ และป้องกันมิให้เกิดการละเมิดสิทธิหรือการคุกคามเกินสมควร

ด้วยเหตุนี้ พระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 จึงได้บัญญัติกำหนด ข้อห้ามเด็ดขาด สำหรับการทวงถามหนี้ไว้โดยชัดแจ้ง ซึ่งผู้ทวงถามหนี้ไม่อาจฝ่าฝืนได้ไม่ว่ากรณีใด ทั้งนี้ การฝ่าฝืนข้อห้ามดังกล่าวย่อมก่อให้เกิดความรับผิดตามกฎหมายทั้งทางปกครองและทางอาญา ดังนี้ 

1. ห้ามข่มขู่ ใช้ความรุนแรง หรือคุกคามลูกหนี้หรือผู้อื่น ไม่ว่าทางกาย วาจา หรือการกระทำใดที่ทำให้เกิดความเสียหายแก่ร่างกาย ชื่อเสียง หรือทรัพย์สิน (มาตรา 11 (1))

2. ห้ามใช้ถ้อยคำหยาบคาย ดูหมิ่น เหยียดหยาม รวมถึงการเจรจาหรือข้อความในลักษณะกดดัน ทำให้ลูกหนี้ หรือผู้อื่นอับอายหรือเสียศักดิ์ศรี (มาตรา 11 (2))

3. ห้ามเปิดเผยข้อมูลหนี้แก่บุคคลที่ไม่เกี่ยวข้อง เช่น ญาติ เพื่อน เพื่อนร่วมงาน นายจ้าง หรือบุคคลอื่นใด ยกเว้น สามีภริยา บุพการี ผู้สืบสันดานของลูกหนี้ ถ้าบุคคลดังกล่าวสอบถาม ผู้ทวงถามสามารถเปิดเผยได้เท่าที่จำเป็นเท่านั้น ตามมาตรา 8 วรรคสอง (2)  (มาตรา 11 (3))

4. ห้ามทวงหนี้โดยวิธีที่เป็นการประจานหรือสื่อชัดว่าเป็นการทวงหนี้  เช่น  ส่งไปรษณียบัตร  เอกสารเปิดผนึก  โทรสาร(FAX)  หรือสื่ออื่นใดที่ทำให้ผู้อื่นทราบว่าเป็นการทวงหนี้ ยกเว้น กรณีการบอกกล่าวบังคับจำนองตามเงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด (มาตรา 11 (4))

5. ห้ามใช้ชื่อ เครื่องหมาย หรือสัญลักษณ์ บนซองจดหมาย  ที่ทำให้เข้าใจว่าเป็นการติดต่อเพื่อทวงถามหนี้  เว้นแต่ชื่อทางธุรกิจนั้นไม่สื่อว่าเป็นธุรกิจทวงถามหนี้
(มาตรา 11 (5)) 

หมายเหตุ: ชื่อหรือสัญลักษณ์ ไม่ใช้บังคับ กับหนังสือทวงหนี้ที่ทำขึ้นเพื่อใช้สิทธิฟ้องคดีต่อศาล (ท้ายมาตรา 11)

6. ห้ามทวงหนี้ในลักษณะอื่นที่ไม่เหมาะสม ตามที่คณะกรรมการกำกับการทวงถามหนี้ประกาศกำหนด (มาตรา 11 (6))

7. ห้ามแอบอ้างหรือทำให้เข้าใจผิดว่าเป็นศาล หน่วยงานรัฐ หรือเจ้าหน้าของรัฐ รวมถึงการใช้ เครื่องหมาย เครื่องแบบ ข้อความ หรือสัญลักษณ์ใด ๆ (มาตรา 12 (1))

8. ห้ามแอบอ้างหรือทำให้เข้าใจว่าเป็นทนายความหรือสำนักงานกฎหมาย (มาตรา 12 (2))

9. ห้ามแอบอ้างหรือทำให้เข้าใจว่า ถูกฟ้อง ถูกยึด หรือถูกอายัด ทั้งที่ยังไม่มีคำพิพากษาหรือคำสั่งศาล  (มาตรา 12 (3))

10 ห้ามแอบอ้างหรือทำให้เข้าใจว่า ผู้ทวงถามหนี้มีความเกี่ยวข้องหรือมีอำนาจหน้าที่เกี่ยวกับบริษัทข้อมูลเครดิต หมายถึงผู้ทวงถามสร้างความเข้าใจคลาดเคลื่อนแก่ลูกหนี้ ว่าผู้ทวงถามหนี้สามารถกระทำการใด ๆ อันทำให้ลูกหนี้หลงเชื่อว่าตนมีความเกี่ยวข้อง มีอำนาจ หรือสามารถดำเนินการใด ๆ เกี่ยวกับข้อมูลเครดิตของลูกหนี้ได้ ไม่ว่าจะเป็นการอ้างว่าสามารถแก้ไข ลบ หรือช่วยเหลือเกี่ยวกับประวัติการค้างชำระหนี้ในบริษัทข้อมูลเครดิต

11. ห้ามเรียกเก็บค่าทวงหนี้หรือค่าใช้จ่ายเกินอัตราที่กฎหมายกำหนด ไม่ว่าจะเรียกชื่อในรูปแบบใดก็ตาม (มาตรา 13 (1))

12. ห้ามจูงใจหรือบังคับให้ลูกหนี้ออกเช็ค ทั้งที่รู้อยู่แล้วว่าลูกหนี้ไม่สามารถชำระหนี้ได้ เพื่อเจตนาที่จะฟ้องคดีอาญาเช็คเป็นการบีบให้ลูกหนี้ชำระหนี้ให้กับตน (มาตรา 13 (2))

13. ห้ามเจ้าหน้าที่ของรัฐประกอบธุรกิจทวงถามหนี้ (มาตรา 14 (1))

14. ห้ามเจ้าหน้าที่ของรัฐทวงหนี้หรือสนับสนุนการทวงหนี้ของผู้อื่น  เว้นแต่เป็นหนี้ของตนเอง คู่สมรส บุพการี หรือผู้สืบสันดาน  หรือกรณีที่มีกฎหมายให้อำนาจไว้โดยเฉพาะ (มาตรา 14 (2))

บทลงโทษผู้กระทำความผิดในการทวงถามหนี้

(ตามพระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558)

อธิบายได้ว่า การกำหนดบทลงโทษตามพระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 มีเจตนารมณ์เพื่อควบคุมและกำกับการทวงถามหนี้ให้เป็นไปอย่างเหมาะสมและเป็นธรรม โดยกฎหมายได้วางหลักการลงโทษไว้เป็นลำดับขั้นตามความร้ายแรงของการกระทำความผิด กล่าวคือ ในกรณีที่เป็นการฝ่าฝืนข้อกำหนดในลักษณะเป็นเรื่องเล็กน้อยหรือไม่ก่อให้เกิดความเสียหายร้ายแรง กฎหมายมุ่งใช้มาตรการลงโทษทางปกครองเป็นหลัก เพื่อเป็นการตักเตือนและแก้ไขพฤติกรรมของผู้ทวงถามหนี้

อย่างไรก็ดี หากการกระทำความผิดมีลักษณะร้ายแรงขึ้น กระทบต่อสิทธิ เสรีภาพ หรือศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของลูกหนี้อย่างมีนัยสำคัญ กฎหมายย่อมกำหนดให้มีความรับผิดทางอาญา เพื่อเป็นการลงโทษและป้องปรามมิให้เกิดการกระทำในลักษณะดังกล่าวอีก

ดังนั้น บทลงโทษตามพระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 จึงแบ่งออกเป็นทั้งบทลงโทษทางปกครองและบทลงโทษทางอาญา โดยพิจารณาจากลักษณะและความร้ายแรงของการกระทำเป็นสำคัญ ซึ่งจะได้กล่าวถึงรายละเอียดต่อไป

โทษปกครอง

พระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 มาตรา 34 “ ในกรณีที่ปรากฏแก่คณะกรรมการตามมาตรา 27 ว่าผู้ทวงถามหนี้ฝ่าฝืนหรือ ไม่ปฏิบัติตามมาตรา 8 วรรคสอง (1) หรือ (4) มาตรา 9 มาตรา 10 วรรคหนึ่ง มาตรา 11 (6) หรือมาตรา 13 (1) ให้คณะกรรมการตามมาตรา 27 มีอํานาจสั่งให้ระงับการกระทําที่ฝ่าฝืนหรือปฏิบัติ ให้ถูกต้องหรือเหมาะสมภายในระยะเวลาที่กําหนด 

หากผู้ทวงถามหนี้ไม่ปฏิบัติตามคําสั่งของคณะกรรมการตามวรรคหนึ่ง ให้คณะกรรมการ ตามมาตรา 27 พิจารณามีคําสั่งลงโทษปรับทางปกครองไม่เกินหนึ่งแสนบาท” 

อธิบายได้ว่า ความผิดที่ถือว่าเป็นโทษทางปกครอง จะเป็นกรณีดังต่อไปนี้

1. ผู้ทวงถามหนี้ไม่แจ้งชื่อตัวและชื่อสกุลแก่บุคคลอื่น  (มาตรา 8 วรรคสอง (1))
2. ผู้ทวงถามหนี้ติดต่อหรือแสดงตนต่อบุคคลอื่นในลักษณะที่ทำให้เข้าใจผิด เพื่อให้ได้มาซึ่งข้อมูลของลูกหนี้   (มาตรา 8 วรรคสอง (4)) 
3. ผู้ทวงถามหนี้ติดต่อลูกหนี้หรือบุคคลอื่นนอกเหนือจากสถานที่ที่ลูกหนี้ได้ระบุไว้เพื่อการติดต่อ ทั้งกรณีการติดต่อเป็นลายลักษณ์อักษรหรือการติดต่อด้วยตนเอง เว้นแต่กรณีไม่สามารถติดต่อลูกหนี้ได้ภายในระยะเวลาที่สมควร จึงอาจติดต่อได้ ณ ภูมิลำเนา ถิ่นที่อยู่ หรือสถานที่ทำงานของลูกหนี้ (มาตรา 9 (1))
4. ผู้ทวงถามหนี้ติดต่อลูกหนี้นอกช่วงเวลาที่กฎหมายกำหนด   (มาตรา 9 (2))
5. ผู้ทวงถามหนี้ติดต่อด้วยความถี่ที่ไม่เหมาะสม รวมถึงการติดต่อ ณ สถานที่นอกเหนือจากที่ลูกหนี้ระบุไว้เพื่อการทวงถามหนี้   (มาตรา 9 (3))
6. ผู้ทวงถามหนี้ไม่แสดงหลักฐานการรับมอบอำนาจในการติดต่อทวงถามหนี้   (มาตรา 9 (4))
7. ผู้ทวงถามหนี้ไม่ออกหลักฐานการรับชำระหนี้ให้แก่ลูกหนี้   (มาตรา 10 วรรคแรก)
8. การทวงถามหนี้ที่ไม่เหมาะสมในลักษณะอื่น   (มาตรา 11 (6))
9. ผู้ทวงถามหนี้เรียกเก็บค่าธรรมเนียมหรือค่าใช้จ่ายใด ๆ เกินกว่าที่กฎหมายกำหนด  (มาตรา 13 (1))

หากตรวจพบการกระทำความผิด ให้พิจารณาจากความร้ายแรงของการกระทำ และมีคำสั่งลงโทษปรับทางปกครองไม่เกิน 100,000 บาท   (ตามมาตรา 34 ประกอบมาตรา 35)

โทษอาญา

พระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 มาตรา 39 “บุคคลใดฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรา 5 มาตรา 6 วรรคหนึ่ง มาตรา 8 วรรคหนึ่ง มาตรา 8 วรรคสอง (2) หรือ (3) มาตรา 11 (2) (3) (4) หรือ (5) หรือมาตรา 13 (2) ต้องระวางโทษ จําคุกไม่เกินหนึ่งปี หรือปรับไม่เกินหนี่งแสนบาท หรือทั้งจําทั้งปรับ”

พระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 มาตรา 40 “บุคคลใดฝ่าฝืนมาตรา 12 (2) (3) หรือ (4) ต้องระวางโทษจําคุกไม่เกินสามปี หรือปรับไม่เกินสามแสนบาท หรือทั้งจําทั้งปรับ”

พระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 มาตรา 41 “บุคคลใดฝ่าฝืนมาตรา 11 (1) หรือมาตรา 12 (1) ต้องระวางโทษจําคุกไม่เกินห้าปี หรือปรับไม่เกินห้าแสนบาท หรือทั้งจําทั้งปรับ”

พระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 มาตรา 42 “เจ้าหน้าที่ของรัฐผู้ใดฝ่าฝืนมาตรา 14 ต้องระวางโทษจําคุกไม่เกินห้าปี หรือปรับ ไม่เกินห้าแสนบาท หรือทั้งจําทั้งปรับ” 

พระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 มาตรา 43 “บุคคลใดไม่ปฏิบัติตามคําสั่งตามมาตรา 24 หรือขัดขวางหรือไม่ปฏิบัติตามคําสั่ง ตามมาตรา 32 ต้องระวางโทษจําคุกไม่เกินสามเดือน หรือปรับไม่เกินสามหมื่นบาท หรือทั้งจําทั้งปรับ” 

อธิบายได้ว่า พระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 ได้กำหนด บทลงโทษทางอาญา สำหรับการทวงถามหนี้ที่ฝ่าฝืนกฎหมายไว้เป็นลำดับขั้น โดยพิจารณาจาก ความร้ายแรงของการกระทำ ตั้งแต่โทษจำคุกระยะสั้น ไปจนถึงโทษจำคุกสูงสุดถึง 5 ปี ทั้งนี้ เพื่อคุ้มครองสิทธิ เสรีภาพ และศักดิ์ศรีของลูกหนี้อย่างแท้จริง  โดยสามารถจำแนกความผิดทางอาญา ได้ดังต่อไปนี้

1. ความผิดอาญา จำคุกไม่เกิน 3 เดือน หรือปรับไม่เกิน 30,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ ในความผิดฐานไม่ปฏิบัติตามคำสั่งพนักงานเจ้าหน้าที่  ในกรณีที่ผู้ทวงถามหนี้ ไม่ปฎิบัติตาม หรือขัดขวางคำสั่งของพนักงาน ดังต่อไปนี้  (มาตรา 43)

• ไม่ปฏิบัติตามคำสั่งเจ้าหน้าที่ เมื่อเจ้าหน้าที่พบว่ามีการ ทวงถามหนี้ผิดกฎหมาย หรือคุกคามลูกหนี้ เจ้าหน้าที่สามารถมีคำสั่งให้ “หยุด แก้ไข หรือยุติการทวงหนี้ที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย” (มาตรา 24)
• ขัดขวางหรือไม่ปฏิบัติตามคำสั่งของพนักงานเจ้าหน้าที่ ในกรณีที่เจ้าหน้าที่เข้าตรวจสอบ ขอเอกสาร หรือสั่งให้ให้ความร่วมมือ ผู้ทวงหนี้ต้องปฏิบัติตาม และห้ามขัดขวาง  หรือปฏิเสธไม่ยอมเจ้าหน้าที่เข้าตรวจสอบ หรือไม่ยอมส่งเอกสารที่เจ้าหน้าเรียก (มาตรา 32) 

2. ความผิดอาญา จำคุก ไม่เกิน 1 ปี หรือปรับไม่เกิน 1 แสนบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ ในลักษณะความผิด ดังต่อไปนี้ (มาตรา 39)

•  บุคคลที่มีสิทธิตามกฎหมายเท่านั้น ถึงจะสามารถทวงถามหนี้ได้ หากเป็นบุคคลอื่นคนที่ ไม่มีสิทธิ เช่น ไม่ใช่เจ้าหนี้ ไม่ได้รับมอบอำนาจ หรือไม่ใช่ผู้ทวงถามหนี้ตามกฎหมาย ห้ามมาทวงหนี้ลูกหนี้โดยเด็ดขาด(ฝ่าฝืนมาตรา 5 และมาตรา 6 วรรคหนึ่ง)
• ทวงถามหนี้กับบุคคลอื่น ที่ไม่ใช่ลูกหนี้ หรือบุคคลอื่นที่ระบุไว้เพื่อการทวงถามหนี้  (มาตรา 8 วรรคแรก)
• เปิดเผยความเป็นหนี้กับญาติ เพื่อน หรือที่ทำงาน โดยไม่ได้รับอนุญาตจากลูกหนี้  (มาตรา 8 วรรคสอง (2)
• สื่อสารให้บุคคลอื่นเข้าใจว่าลูกหนี้เป็นหนี้ด้วยข้อความ เครื่องหมาย สัญลักษณ์ หรือชื่อทางธุรกิจ ในหนังสือ สื่ออื่น   (มาตรา 8 วรรคสอง (3)

• ผู้ทวงถามมีพฤติกรรมไม่เหมาะสม โดยการ ใช้คำพูดข่มขู่  ดูหมิ่น หรือกดดันเกินสมควร (มาตรา 11(2))
• ผู้ทวงถามมีพฤติกรรมไม่เหมาะสม โดยการเปิดเผยความเป็นหนี้ให้กับบุคคลอื่นทราบที่ไม่ลูกหนี้ ผู้ที่ลูกหนี้ระบุไว้เพื่อการชำระชำระ หรือบุคคลที่ได้รับการยกเว้นพิเศษ เป็น สามีภริยา บุพการี ผู้สืบสันดาน (มาตรา 11(3))
• ผู้ทวงถามมีพฤติกรรมไม่เหมาะสม โดยการติดต่อลูกหนี้เป็นเอกสารเปิดผนึก ให้บุคคลอื่นเห็นถึงความเห็นหนี้ (มาตรา 11(4))
• ผู้ทวงถามมีพฤติกรรมไม่เหมาะสมโดยการแสดงบนซองจดหมาย สื่ออื่นๆ ด้วยข้อคววาม สัญญลักษณ์ เคื่องหมาย หรือชื่อทางธุรกิจแสดงให้รู้ว่าลูกหนี้เป็นหนี้  (มาตรา 11(5))
• การเรียกเก็บเงินเกินสิทธิ เกินกว่าที่กฎหมายหรือสัญญาอนุญาต เช่น ดอกเบี้ย ค่าปรับ หรือค่าใช้จ่าย  (มาตรา 13(1))

3.ความผิดอาญา จำคุก ไม่เกิน 3 ปี หรือปรับไม่เกิน 3 แสนบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ กรณีดังต่อไปนี้ (มาตรา 40) 

• การแสดงหรือมีข้อความที่ทำให้เชื่อว่าการทวงถามหนี้เป็นการกระทำโดยทนายความ สำนักงานทนายความ (มาตรา 12 (2))
• หรือมีข้อความที่ทำให้เชื่อว่าจะถูกดำเนินคดี หรือถูกยึด อายัดทรัพย์ หรือเงินเดือน  (มาตรา 12 (3))
• การแสดงตนให้เชื่อว่าผู้ทวงถามหนี้ดำเนินการให้แก่บริษัทข้อมูลเครดิตหรือรับจ้างบริษัทข้อมูลเครดิต (มาตรา 12 (4))

4. ความผิดอาญา จำคุก ไม่เกิน 5 ปี หรือปรับไม่เกิน 5 แสนบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ กรณีดังต่อไปนี้  (มาตรา 41) มาตรา 42 

• ผู้ทวงถามเป็นการข่มขู่ การใช้ความรุนแรง หรือการกระทำอื่นใดที่ทำให้เกิด ความเสียหายแก่ร่างกาย ชื่อเสียง หรือทรัพย์สินของลูกหนี้หรือผู้อื่น (มาตรา 11 (1)) 
• การแสดงหรือการใช้ข้อความ เครื่องหมาย สัญญลักษณ์ หรือเครื่องแบบที่ทำให้เข้าใจว่าเป็นการกระทำของศาล เจ้าหน้าที่ของรัฐ หรือหน่วยงานของรัฐ (มาตรา 12 (1)) 
• เจ้าหน้าที่ของรัฐประกอบธุรกิจทวงถามหนี้ ทวงหนี้หรือสนับสนุนการทวงหนี้ซึ่งมิใช่หนี้ของตนโดยตรง(มาตรา 14 )  

อายุความในการใช้สิทธิฟ้องคดีต่อศาล

1. หนี้บัตรเครดิต  อายุความ 2 ปี  เนื่องจากเป็นหนี้อันเกิดจาก บัญชีเดินสะพัด ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/34 (1)  “ สิทธิเรียกร้องดังต่อไปนี้ ให้มีกำหนดอายุความสองปี

(1) ผู้ประกอบการค้าหรืออุตสาหกรรม ผู้ประกอบหัตถกรรม ผู้ประกอบศิลปอุตสาหกรรมหรือช่างฝีมือ เรียกเอาค่าของที่ได้ส่งมอบ ค่าการงานที่ได้ทำ หรือค่าดูแลกิจการของผู้อื่น รวมทั้งเงินที่ได้ออกทดรองไป เว้นแต่เป็นการที่ได้ทำเพื่อกิจการของฝ่ายลูกหนี้นั้นเอง ” 

อธิบายได้ว่า หนี้บัตรเครดิต แม้กฎหมายอายุความจะมิได้บัญญัติคำว่า “บัญชีเดินสะพัด” ไว้โดยตรง แต่จากลักษณะของสัญญาและแนวคำพิพากษาศาลฎีกา ถือว่าเป็นหนี้ที่มีลักษณะเป็นบัญชีเดินสะพัด จึงอยู่ในบังคับอายุความ 2 ปี ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/34 

2. หนี้บัตรกดเงินสด / สินเชื่อส่วนบุคคลแบบหมุนเวียน อายุความ 5 ปี ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/33 (2) “ สิทธิเรียกร้องดังต่อไปนี้ให้มีกำหนดอายุความห้าปี
   (2) เงินที่ต้องชำระเพื่อผ่อนทุนคืนเป็นงวด ๆ”
   
3. หนี้เงินกู้ทั่วไป (มีสัญญากู้ยืมเงิน) อายุความ 10 ปี ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/30 “อายุความนั้น ถ้าประมวลกฎหมายนี้หรือกฎหมายอื่นมิได้บัญญัติไว้โดยเฉพาะ ให้มีกำหนดสิบปี”

การนับและการสะดุดหยุดอายุความ  อายุความเริ่มนับตั้งแต่วันที่เจ้าหนี้สามารถใช้สิทธิเรียกร้องได้  และอายุความ สะดุดหยุดลงหรือเริ่มนับใหม่ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/15 ในกรณีต่อไปนี้  

 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/14 “อายุความย่อมสะดุดหยุดลงในกรณีดังต่อไปนี้
          (1) ลูกหนี้รับสภาพหนี้ต่อเจ้าหนี้ตามสิทธิเรียกร้องโดยทำเป็นหนังสือรับสภาพหนี้ให้ ชำระหนี้ให้บางส่วน ชำระดอกเบี้ย ให้ประกัน หรือกระทำการใด ๆ อันปราศจากข้อสงสัยแสดงให้เห็นเป็นปริยายว่ายอมรับสภาพหนี้ตามสิทธิเรียกร้อง
          (2) เจ้าหนี้ได้ฟ้องคดีเพื่อตั้งหลักฐานสิทธิเรียกร้องหรือเพื่อให้ชำระหนี้
          (3) เจ้าหนี้ได้ยื่นคำขอรับชำระหนี้ในคดีล้มละลาย
          (4) เจ้าหนี้ได้มอบข้อพิพาทให้อนุญาโตตุลาการพิจารณา
          (5) เจ้าหนี้ได้กระทำการอื่นใดอันมีผลเป็นอย่างเดียวกันกับการฟ้องคดี ”

 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/16 “หนี้ใดซึ่งตามมูลแห่งหนี้นั้น เจ้าหนี้จะได้รับชำระหนี้เป็นคราว ๆ เจ้าหนี้มีสิทธิเรียกให้ลูกหนี้ทำหนังสือรับสภาพหนี้ให้ในเวลาใดเวลาหนึ่งก่อนอายุความครบบริบูรณ์ เพื่อเป็นหลักฐานว่าอายุความสะดุดหยุดลง ”

ผลของการขาดอายุความ เมื่อหนี้ขาดอายุความ เจ้าหนี้ยังสามารถฟ้องคดีได้ตามปกติ  และหากลูกหนี้มิได้ยกอายุความขึ้นเป็นข้อต่อสู้ ศาลย่อมไม่อาจอ้างอายุความมาเป็นเหตุยกฟ้องได้ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/29 “เมื่อไม่ได้ยกอายุความขึ้นเป็นข้อต่อสู้ ศาลจะอ้างเอาอายุความมาเป็นเหตุยกฟ้องไม่ได้”

และการขาดอายุความไม่ทำให้หนี้ระงับ เจ้าหนี้ยังมีสิทธิทวงถามหนี้ได้ โดยต้องปฏิบัติตามพระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 อย่างเคร่งครัดเหมือนเดิม 

ข้อควรระวังของลูกหนี้โกงเจ้าหนี้การโกงเจ้าหนี้อาจเป็นความผิดอาญา

ในทางกฎหมาย ลูกหนี้มีสิทธิได้รับความคุ้มครองจากการทวงถามหนี้ที่ไม่เป็นธรรมตามพระราชบัญญัติการทวงถามหนี้ พ.ศ. 2558 แต่อย่างไรก็ดี ลูกหนี้ไม่สามารถหลีกเลี่ยงหรือบิดเบือนการชำระหนี้ให้กับเจ้าหนี้  โดยไม่ต้องรับผิดทางกฎหมาย สิ่งที่ลูกหนี้ต้องตระหนักอย่างยิ่งคือ การกระทำบางอย่างเพื่อหลบเลี่ยงเจ้าหนี้ อาจเข้าข่าย “โกงเจ้าหนี้” ซึ่งเป็นความผิดทางอาญา ตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 350 “ผู้ใดเพื่อมิให้เจ้าหนี้ของตนหรือของผู้อื่นได้รับชำระหนี้ทั้งหมดหรือแต่บางส่วน ซึ่งได้ใช้หรือจะใช้สิทธิเรียกร้องทางศาลให้ชำระหนี้ ย้ายไปเสีย ซ่อนเร้น หรือโอนไปให้แก่ผู้อื่นซึ่งทรัพย์ใดก็ดี แกล้งให้ตนเองเป็นหนี้จำนวนใดอันไม่เป็นความจริงก็ดี ต้องระวางโทษจำคุกไม่เกินสองปี หรือปรับไม่เกินสี่หมื่นบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ”

โดยสาระสำคัญของความผิดนี้ คือ 

• ลูกหนี้มีหนี้ที่ชอบด้วยกฎหมาย
• ลูกหนี้ จงใจ กระทำการเพื่อให้เจ้าหนี้ไม่สามารถบังคับชำระหนี้ได้
• การกระทำนั้นก่อให้เกิดความเสียหายแก่เจ้าหนี้

ในยุคที่โลกกำลังเปลี่ยนผ่านสู่ ระบบดิจิทัลอย่างเต็มรูปแบบ (Digital Transformation 100%) เทคโนโลยีพัฒนาอย่างก้าวกระโดด การใช้ชีวิตประจำวัน การทำธุรกรรมทางการเงิน และการติดต่อสื่อสาร ล้วนพึ่งพาเทคโนโลยีแทบทั้งหมด ขณะเดียวกัน มิจฉาชีพก็อาศัยช่องว่างจาก ความไม่รู้ ความประมาท และความเร่งรีบ ของประชาชน เป็นเครื่องมือในการหลอกลวงให้หลงเชื่อ กระทำการฝ่าฝืนกฎหมาย โดยไม่คำนึงถึงผลกระทบและความเสียหายที่เกิดกับผู้อื่น ส่งผลให้เกิดอาชญากรรมออนไลน์และโจรทางไซเบอร์เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่า มิจฉาชีพมาในรูปแบบใด  แต่คือ เราจะป้องกันตัวเองอย่างไรไม่ให้ตกเป็นเหยื่อ หลักคิดที่สำคัญที่สุด คือ “รู้เขา รู้เรา” การรู้เขา คือ การรู้เท่าทันรูปแบบกลโกง วิธีการหลอก และพฤติกรรมของมิจฉาชีพ การรู้เรา คือ การรู้ขอบเขตของตนเอง รู้ว่าเรื่องใดควรตรวจสอบ เรื่องใดไม่ควรเชื่อโดยง่าย และรู้สิทธิทางกฎหมายของตน เมื่อมีความรู้และสติ การหลอกลวงย่อมทำได้ยากขึ้น
และหากเกิดเหตุขึ้นจริง ก็สามารถรับมือ แก้ไข และดำเนินการทางกฎหมายได้อย่างถูกต้องและทันท่วงที 

รูปแบบการฉ้อโกงที่พบได้บ่อย ได้แก่

• หลอกให้ร่วมลงทุน โดยอ้างผลตอบแทนสูงและความน่าเชื่อถือปลอม
• หลอกว่ามีงานทำ รายได้ดี ทำงานง่ายจากที่บ้าน
• หลอกให้รักหรือสร้างความสัมพันธ์ทางออนไลน์ (Romance Scam) ก่อนชักชวนให้โอนเงิน
• หลอกขายสินค้า หรือหลอกให้โอนเงินค่าสินค้าโดยไม่ส่งของ
• หลอกให้โอนเงินผ่านแอปพลิเคชันธนาคาร หรือแอบอ้างเป็นเจ้าหน้าที่รัฐและสถาบันการเงิน
• รวมถึงรูปแบบการหลอกลวงอื่น ๆ ที่อาศัยเทคโนโลยีและช่องทางสื่อสารออนไลน์เป็นเครื่องมือ

คดีฉ้อโกงออนไลน์ แนวทางปฏิบัติเมื่อถูกหลอกโอนเงินและการดำเนินคดีตามกฎหมาย

เมื่อมีเหตุอันควรเชื่อว่าตนเองตกเป็นผู้เสียหายใน คดีฉ้อโกงออนไลน์ ผู้เสียหายควรดำเนินการตามขั้นตอนดังต่อไปนี้ 

1. ตั้งสติและงดการโอนเงินเพิ่มเติม  ผู้เสียหายควรตั้งสติ ไม่ตื่นตระหนก งดการโอนเงินหรือให้ข้อมูลส่วนบุคคลเพิ่มเติมแก่ผู้ต้องสงสัย และ ไม่ควรลบข้อความหรือหลักฐานใด ๆ เนื่องจากข้อมูลดังกล่าวถือเป็นพยานหลักฐานสำคัญในคดีฉ้อโกงออนไลน์

2. รวบรวมพยานหลักฐานคดีฉ้อโกงออนไลน์  ให้เก็บรวบรวมพยานหลักฐานทุกประเภทที่เกี่ยวข้องกับการหลอกลวง เช่น

• ข้อความแชตหรือการสนทนาผ่านแอปพลิเคชันต่าง ๆ
• หลักฐานการโอนเงิน สลิปโอนเงิน หรือรายการเดินบัญชี
• เลขบัญชีและชื่อบัญชีผู้รับเงิน
• หมายเลขโทรศัพท์หรือช่องทางการติดต่อ
• ชื่อเพจ ชื่อบัญชี Line, Facebook, TikTok
• URL เว็บไซต์ หรือลิงก์โฆษณาที่ใช้ในการหลอกลวง

3. เรียบเรียงลำดับเหตุการณ์ (Time Line) ผู้เสียหายควรจัดทำลำดับเหตุการณ์อย่างละเอียด ตั้งแต่การเริ่มติดต่อ วิธีการฉ้อโกง วันและเวลาที่มีการโอนเงิน รวมถึงมูลค่าความเสียหายทั้งหมด เพื่อใช้ประกอบการแจ้งความคดีฉ้อโกงออนไลน์

4. แจ้งความร้องทุกข์คดีฉ้อโกงออนไลน์ ให้นำเอกสารและพยานหลักฐานทั้งหมด  เข้าแจ้งความต่อ พนักงานสอบสวน ณ สถานีตำรวจใกล้บ้าน โดยไม่จำเป็นต้องแจ้งในท้องที่เกิดเหตุเท่านั้น เนื่องจากคดีฉ้อโกงออนไลน์ถือเป็นคดีอาญาที่สามารถรับคำร้องทุกข์ได้ทั่วราชอาณาจักร เพื่อให้มีการรับคำร้องทุกข์ สอบสวน และดำเนินคดีฉ้อโกงออนไลน์ตามกระบวนการยุติธรรม หรือ

 แจ้งความออนไลน์ ตำรวจไซเบอร์ (บช.สอท.) หน่วยงานเฉพาะด้านคดีออนไลน์ กองบัญชาการตำรวจสืบสวนสอบสวนอาชญากรรมทางเทคโนโลยี ซึ่งมีหน้าที่รับผิดชอบโดยตรงเกี่ยวกับ คดีฉ้อโกงออนไลน์  คดีหลอกโอนเงิน  อาชญากรรมทางคอมพิวเตอร์  โดยสามารถแจ้งความผ่านช่องทางแจ้งเรื่องออนไลน์ผ่านระบบรับแจ้งคดีของตำรวจไซเบอร์ เว็บไซต์ https://www.thaipoliceonline.go.th/  หรือโทรสายด่วน 1441 ทันทีได้ตลอด 24 ชั่วโมง 

กรณีถูกหลอกโอนเงิน ต้องทำอย่างไร ในกรณี ถูกหลอกโอนเงิน ผู้เสียหายควรดำเนินการโดยเร่งด่วนเป็นลำดับแรก ดังนี้

1. ติดต่อธนาคารหรือสถาบันการเงินที่เกี่ยวข้องทันที

2. ขอให้ดำเนินการ อายัดบัญชีและอายัดธุรกรรมทางการเงิน เพื่อเพิ่มโอกาสในการติดตามเงินคืนและลดความ เสียหายจากคดีฉ้อโกงออนไลน์

เจาะลึกข้อกฎหมาย “ฉ้อโกงออนไลน์” คือคดีอะไร และมีองค์ประกอบความผิดอย่างไร?

ตามกฎหมายความผิดฐานฉ้อโกงออนไลน์  เป็นความผิดทางอาญา ก่อนอื่นต้องมาดูก่อนว่าความผิดฐานฉ้อโกงออนไลน์เกิดจากหลักกฎหมายอาญา ตาม ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 341 “ ผู้ใดโดยทุจริต หลอกลวงผู้อื่นด้วยการแสดงข้อความอันเป็นเท็จ หรือปกปิดข้อความจริงซึ่งควรบอกให้แจ้ง และโดยการหลอกลวงดังว่านั้นได้ไปซึ่งทรัพย์สินจากผู้ถูกหลอกลวงหรือบุคคลที่สาม หรือทำให้ผู้ถูกหลอกลวงหรือบุคคลที่สาม ทำ ถอน หรือทำลายเอกสารสิทธิ ผู้นั้นกระทำความผิดฐานฉ้อโกง ต้องระวางโทษจำคุกไม่เกินสามปี หรือปรับไม่เกินหกหมื่นบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ ” และความผิดฐานฉ้อโกงตาม ประมวลกฎหมายอาญามาตรา 341เป็นความผิดที่สามารถยอมความกันได้ตามประมวลกฎหมายอาญามาตรา 348  “ความผิดในหมวดนี้ นอกจากความผิดตามมาตรา 343 เป็นความผิดอันยอมความได้”  นั้นหมายความว่า บุคคลที่ได้รับความเสียหาย จะต้องดำเนินการแจ้งความร้องทุกข์กล่าวโทษต่อพนักงานสอบสวนภายในกำหนดระยะเวลา 3 เดือน นับแต่ทราบหรือควรทราบถึงการตัวผู้กระทำความผิด ไม่อย่างนั้นจะขาดอายุความ ตามประมวลกฎหมายอาญามาตรา มาตรา 96 “ ภายใต้บังคับมาตรา 95 ในกรณีความผิดอันยอมความได้ ถ้าผู้เสียหายมิได้ร้องทุกข์ภายในสามเดือนนับแต่วันที่รู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำความผิด เป็นอันขาดอายุความ”

ความผิดฐานฉ้อโกง มีองค์ประกอบดังนี้
1. องค์ประกอบภายนอก ได้แก่
1.1 ผู้กระทำ : ผู้ใด
1.2 การกระทำ : การหลอกลวง โดย
1.2.1 แสดงข้อความอันเป็นเท็จ หรือ
1.2.2 ปกปิดข้อความจริงซึ่งควรบอกให้แจ้ง
1.3 กรรม : ผู้อื่น
1.4 ผลของการกระทำ : ทำให้ผู้อื่นหลงเชื่อ และมีการโอนไปซึ่งทรัพย์สิน โดย
1.4.1 ผู้กระทำได้ทรัพย์สินไป หรือ
1.4.2 มีการทำ/ถอน/ทำลายเอกสารสิทธิ

2. องค์ประกอบภายใน ได้แก่
   2.1 มีเจตนาธรรมดา ตามมาตรา 59 คือรู้ตัวว่ากำลังทำอะไร
   2.2.มีเจตนาพิเศษ “โดยทุจริต” คือเพื่อแสวงหาประโยชน์ที่มิควรได้โดยชอบด้วยกฎหมายสำหรับตนเองหรือผู้อื่น

หากการกระทำความผิดดังกล่าวตาม มาตรา 341 จะเป็นความอาญาข้อหานําเข้าสู่ระบบคอมพิวเตอร์ซึ่งข้อมูลคอมพิวเตอร์อันเป็นเท็จ ตาม พระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ. 2550 มาตรา 14 “ ผู้ใดกระทำความผิดที่ระบุไว้ดังต่อไปนี้ ต้องระวางโทษจำคุกไม่เกินห้าปีหรือปรับไม่เกินหนึ่งแสนบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ
(1) โดยทุจริต หรือโดยหลอกลวง นำเข้าสู่ระบบคอมพิวเตอร์ซึ่งข้อมูลคอมพิวเตอร์ที่บิดเบือนหรือปลอมไม่ว่าทั้งหมดหรือบางส่วน หรือข้อมูลคอมพิวเตอร์อันเป็นเท็จ โดยประการที่น่าจะเกิดความเสียหายแก่ประชาชน อันมิใช่การกระทำความผิดฐานหมิ่นประมาทตามประมวลกฎหมายอาญา ” ได้นั้น

ผู้โพสต์หรือแชร์ข้อความที่จะมีความผิดตามมาตรา 14 (1) ได้ก็ต่อเมื่อ สิ่งที่นำเสนอนั้นเป็น “ความเท็จ” โดยมีเจตนา “ทุจริตหรือหลวงลวง” ซึ่งข้อมูลนั้นอาจก่อให้เกิดความเสียหายแก่ประชาชน

นั้นหมายความว่า ผู้โพสต์หรือแชร์ ข้อความจะต้องรู้อยู่แล้วว่าสิ่งที่ตัวเองโพสต์นั้นเป็นความเท็จ ไม่ใช่ความจริง นอกจากนี้ คำว่า “โดยทุจริต” ตามคำนิยามของประมวลกฎหมายอาญามาตรา 2 ให้ความหมาย “เพื่อแสวงหาประโยชน์ที่มิควรได้โดยชอบด้วยกฎหมายสำหรับตนเองหรือผู้อื่น” ดังนั้น ข้อความที่โพสต์หรือแชร์เป็นความจริง หรือเป็นความเท็จแต่ถ้าผู้โพสต์ข้อความหรือแสดงความคิดเห็นไม่ได้มีเจตนาทุจริตแต่แรก ก็ไม่เป็นความผิดตาม มาตรา 14(1) เนื่องจากขาดองค์ประกอบความผิดเรื่องเจตนา อีกทั้ง กฎหมายยังตีกรอบไม่ให้ใช้ในลักษณะเดียวกับความผิดฐานหมิ่นประมาทอีกด้วย ตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 976/2567
และความผิดฐานนําเข้าสู่ระบบคอมพิวเตอร์ซึ่งข้อมูลคอมพิวเตอร์อันเป็นเท็จ ตาม พระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ. 2550 มาตรา 14 เป็นความผิดไม่สามารถยอมความกันได้ตามพระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ. 2550 มาตรา 14 วรรคท้าย “ ถ้าการกระทำความผิดตามวรรคหนึ่ง (1) มิได้กระทำต่อประชาชน แต่เป็นการกระทำต่อบุคคลใดบุคคลหนึ่ง ผู้กระทำ ผู้เผยแพร่หรือส่งต่อซึ่งข้อมูลคอมพิวเตอร์ดังกล่าวต้องระวางโทษจำคุกไม่เกินสามปีหรือปรับไม่เกินหกหมื่นบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ และให้เป็นความผิดอันยอมความได้ ” ดังนั้นเมื่อบุคคลได้รับความเสียหายสามารถดำเนินการฟ้องคดีต่อศาลได้นับตั้งแต่รู้หรือควรรู้ถึงการกระทำความผิด ภายในกำหนดระระเวลา 10 ปี ตามประมวลกฎหมายอาญามาตรา 95 “ ในคดีอาญา ถ้ามิได้ฟ้องและได้ตัวผู้กระทำความผิดมายังศาลภายในกำหนดดังต่อไปนี้ นับแต่วันกระทำความผิด เป็นอันขาดอายุความ
(3) สิบปี สำหรับความผิดต้องระวางโทษจำคุกกว่าหนึ่งปีถึงเจ็ดปี ”

ความผิดฐาน นําเข้าสู่ระบบคอมพิวเตอร์ซึ่งข้อมูลคอมพิวเตอร์อันเป็นเท็จ ตาม พระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ. 2550 มาตรา 14 (1) มีองค์ประกอบดังนี้
ข้อมูลเท็จ: สิ่งที่นำเสนอต้องเป็นความจริงที่

1. “บิดเบือนหรือปลอม” หรือ
2. เป็น “ความเท็จ”
   เจตนาทุจริต: ผู้โพสต์หรือแชร์ต้องรู้อยู่แล้วว่าข้อมูลนั้นเป็นเท็จ แต่ยังเจตนานำเข้าสู่ระบบเพื่อหลอกลวงให้เกิดความเสียหายแก่ประชาชน
   กรณีแบบไหนที่ “ไม่ผิด” พระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ. 2550 มาตรา 14 (1) ดังต่อไปนี้
   ข้อมูลที่เป็นความจริง: เช่น การถ่ายคลิปเหตุการณ์จริงที่เกิดขึ้นแล้วนำมาโพสต์
   การแสดงความคิดเห็นโดยสุจริต: เช่น การติชมรัฐบาล การวิพากษ์วิจารณ์สินค้าหรือบริการตามประสบการณ์จริง (ซึ่งอาจไปเข้าข่ายเรื่องหมิ่นประมาทแทน แต่ไม่ผิด พ.ร.บ. คอมพิวเตอร์)
   ขาดเจตนาทุจริต: หากผู้โพสต์เชื่อโดยบริสุทธิ์ใจว่าข้อมูลนั้นเป็นความจริง (ไม่ได้รู้ว่าเป็นเท็จ) ก็ถือว่าขาดองค์ประกอบความผิดเรื่องเจตนา

หลักฐานที่ต้องใช้พิสูจน์ “องค์ประกอบความผิด”

เพื่อให้ครบองค์ประกอบและดำเนินคดีได้สำเร็จ ควรต้องเตรียมหลักฐาน ดังต่อไปนี้

1. URL หรือลิงก์หน้าโปรไฟล์: ของผู้กระทำผิด (เพื่อยืนยันการนำเข้าข้อมูลสู่ระบบ)
2. ภาพแคปหน้าจอ (Screenshot): ข้อความที่หลอกลวง, โพสต์ขายของ, หรือแชทที่คุยกัน
3. หลักฐานการโอนเงิน (Slip): สลิปโอนเงินที่ระบุเลขบัญชีปลายทาง วันที่ และเวลาอย่างชัดเจน
4. Statement: รายการเดินบัญชีที่แสดงยอดเงินที่ถูกตัดไป

ข้อแนะนำเพิ่มเติม ปัจจุบันมี พ.ร.ก. มาตรการป้องกันและปราบปรามอาชญากรรมทางเทคโนโลยี พ.ศ. 2566 ซึ่งช่วยให้ผู้เสียหายสามารถ แจ้งธนาคารเพื่อระงับบัญชีม้าได้ทันทีภายใน 72 ชั่วโมง โดยไม่ต้องรอใบแจ้งความจากตำรวจในตอนแรก