หลักเกณฑ์การฟ้องชู้ตามกฎหมายใหม่ (พ.ศ. 2568) ภายใต้ พรบ. สมรสเท่าเทียม มีการเปลี่ยนแปลงสำคัญที่ช่วยให้การฟ้องร้องทำได้ครอบคลุมและง่ายขึ้น ดังนี้

1. ความเท่าเทียมทางเพศในการฟ้องชู้

ในกฎหมายเดิม การฟ้องชู้จำกัดเฉพาะชายฟ้องชายชู้ หรือหญิงฟ้องหญิงชู้ แต่ตามกฎหมายใหม่ ชู้จะเป็นเพศอะไรก็ได้ ไม่ว่าจะเป็นคู่สมรสเพศเดียวกัน (เกย์, เลสเบี้ยน) หรือคู่สมรสต่างเพศ ก็สามารถฟ้องร้อง “ชู้” ได้โดยไม่จำกัดเพศอีกต่อไป

2. ไม่จำเป็นต้อง “แสดงตนโดยเปิดเผย”

นี่คือการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญที่สุดประการหนึ่ง:

• กฎหมายเดิม: หากภรรยาจะฟ้องหญิงชู้ ต้องมีหลักฐานว่าหญิงนั้นแสดงตนโดยเปิดเผย เช่น พาออกงาน สังคมรับรู้ หรือลงรูปคู่ในโซเชียลมีเดีย หากแอบคบกันหลบๆ ซ่อนๆ ศาลอาจยกฟ้องได้
• กฎหมายใหม่: มาตรา 1523 วรรค 2 ระบุชัดเจนว่า ไม่จำเป็นต้องแสดงตัวโดยเปิดเผย เพียงแค่มีพฤติการณ์ “ล่วงเกินไปในทำนองชู้” ก็สามารถฟ้องได้ทันที 

3. นิยามของ “การล่วงเกินในทำนองชู้”

การฟ้องชู้ไม่จำเป็นต้องมีหลักฐานถึงขั้นมีเพศสัมพันธ์กัน หรือต้องมีคลิปขณะนอนด้วยกัน พฤติกรรมที่เข้าข่ายล่วงเกินในทำนองชู้ ได้แก่:

• การกอด จูบ หอมแก้ม หรือโอบกอดในลักษณะที่เกินกว่าเพื่อนหรือประเพณีวัฒนธรรมจะรับได้
• การจับของสงวนหรือกระทำการลามก ไม่ว่าจะทำในที่ลับหรือที่แจ้ง
• ความสัมพันธ์แบบชั่วคราว เช่น One-night stand, เด็กไซด์ไลน์ หรือเด็กบาร์โฮส ที่มีการล่วงเกินคู่สมรสของผู้อื่นเพื่อหวังเงินหรือการเลี้ยงดู ก็สามารถฟ้องได้

4. เกณฑ์การกำหนดค่าทดแทน (ค่าเสียหาย)

1. ฐานะทางสังคม 
2. การศึกษา 
3. ระยะเวลาการแต่งงาน 
4. ความร้ายแรงของพฤติกรรม

5. ระยะเวลาในการยื่นฟ้อง (อายุความฟ้องชู้) 

คู่สมรสฝ่ายที่เสียหาย  สามารถฟ้องเรียกค่าเสียหายจากผู้ที่กระทำการ “ในทำนองชู้” ได้โดยผู้เสียหาย ไม่จำเป็นต้องฟ้องหย่า ควบคู่ไปด้วยก็ได้ แต่ต้องดำเนินการภายใน อายุความ 1 ปี นับตั้งแต่ทราบเรื่องและรู้ตัวผู้กระทำผิด

การเตรียมหลักฐานก่อนฟ้องชู้

1.หลักฐานความเป็นคู่สมรส 

•  สำเนาใบสำคัญการสมรส
• สำเนาบัตรประจำตัวประชาชนของผู้ฟ้องคดี
• สำเนาใบเปลื่ยนชื่อของเรา หรือของคู่สมรส
• ทะเบียนบ้านของผู้ฟ้องคดี
• สูติบัตร (เฉพาะในกรณีมีบุตรด้วยกัน)

2.หลักฐานความเป็นชู้

• หลักฐานการล่วงเกินทางกายเป็นภาพถ่าย หรือคลิป VDO  เช่น ภาพถ่ายหรือวิดีโอการ กอด จูบ หอมแก้ม หรือการโอบกอด ในลักษณะที่เกินกว่าเพื่อนหรือประเพณีวัฒนธรรมปกติจะรับได้ รวมถึงการจับของสงวนหรือกระทำการลามก ไม่ว่าจะทำในที่ลับหรือที่แจ้ง และไม่ว่าจะมีคนเห็นหรือไม่ก็ตาม หลักฐานที่ใช้ฟ้องชู้ “ไม่จำเป็นต้องเป็นหลักฐานการมีเพศสัมพันธ์” แต่ต้องแสดงให้เห็นถึง พฤติการณ์ “ล่วงเกินในทำนองชู้”  

หลักฐานที่ใช้ฟ้องชู้ “ไม่จำเป็นต้องเป็นหลักฐานการมีเพศสัมพันธ์” แต่ต้องแสดงให้เห็นถึง       พฤติการณ์    "ล่วงเกินในทำนองชู้"  

แต่หากมีหลักฐานชัดเจนว่ามี การร่วมประเวณีกัน เช่น คลิปวิดีโอ หรือหลักฐานการเข้าพักในห้องเดียวกัน จะเป็นหลักฐานที่ ช่วยให้เรียกค่าเสียหายได้สูงขึ้น

• หลักฐานการสนทนา ระหว่างชู้กับคู่สมรสทางโทรศัพท์มือถือ แอปพลิเคชั่นไลน์ เว็บไซด์เฟซบุ๊ก แอพพลิเคชั่นหาคู่  เช่น ข้อความการพูดคุยในทางชู้สาว โดยเฉพาะ การพูดคุยในทำนองเซ็กส์ หรือพูดถึงการมีอะไรกันแล้ว ถือเป็นหลักฐานที่มีน้ำหนักมากในการพิสูจน์ความสัมพันธ์ 
• หลักฐานการเข้าโรงแรม เช่น ใบเสร็จค่าที่พัก ใบเสร็จร้านอาหาร สถานที่ท่องเที่ยว หลักฐานการโอนเงินให้กับชู้  รวมถึงหลักฐานการเดินทางจาก Google Map
• หลักฐานการซื้อทรัพย์สินให้กัน เช่น ซื้อรถ ซื้อบ้าน ซื้อเครื่องประดับ ฯลฯ 
• หลักฐานการโอนเงินให้กัน เช่น มีการโอนเงินค่าเลี้ยงดูให้กันตลอดทุกเดือน 
• หลักฐานการแสดงตนโดยเปิดเผย (เพื่อเพิ่มค่าเสียหายให้สูงขึ้น) ถึงแม้ปัจจุบันจะไม่ต้องพิสูจน์ว่าชู้แสดงตัวโดยเปิดเผยก็ฟ้องชนะได้ แต่หากมีหลักฐานว่าชู้มีการ โพสต์รูปคู่ลง Facebook/Instagram หรือพาออกงานสังคม หลักฐานส่วนนี้จะช่วยให้ศาลกำหนด ค่าเสียหายให้สูงขึ้น เนื่องจากสร้างความเสียหายต่อชื่อเสียงและครอบครัวมากขึ้น

3. หลักฐานเพื่อใช้ประกอบการพิจารณากำหนดค่าทดแทน 

• หลักฐานเกี่ยวฐานะทางสังคมของทุกฝ่าย เช่น การดำรงตำแหน่งนักการเมือง การประกอบอาชีพดารา หรืออาชีพที่มีคนรู้จักเป็นจำนวนมาก 
• หลักฐานเกี่ยวกับอาชีพ รายได้ทุกฝ่าย   เช่น สลิปเงินเดือน หนังสือรับรองเงินเดือน
• หลักฐานเกี่ยวกับวุฒิการศึกษาทุกฝ่าย  เช่น สำเนาใบปริญญาบัตร 
• หลักฐานเกี่ยวกับการจัดงานแต่งงาน
• ระยะเวลาที่แต่งงานใช้ชีวิตร่วมกัน (ยิ่งนานยิ่งมีค่าทดแทนสูง)
• การมีบุตรร่วมกัน
• ลักษณะความสัมพันธ์ในครอบครัวก่อนเกิดเหตุการณ์มีชู้ (เช่น ครอบครัวมีความสุขและรักใคร่กันดี)
• ลักษณะความสัมพันธ์ในครอบครัวหลังเกิดเกตุการณ์มีชู้ (เช่น ครอบครัวแตกสลายและบุตรขาดความรักจากครอบครัว)
• การเปิดเผยความสัมพันธ์ในการเป็นชู้ (ยิ่งถ้ามีการเปิดเผยต่อสาธารณะก็มีค่าทดแทนสูงตามไปด้วย)
• ระยะเวลาเป็นชู้
• ผู้ซึ่งเป็นชู้จะต้องรู้ว่ากำลังเป็นชู้ และผู้ซึ่งเป็นชู้ก็ยังจงใจละเมิดสิทธิคู่สมรสอีกฝ่ายหนึ่งด้วย (หากไม่รู้ว่ากำลังเป็นชู้กับคู่สมรสผู้อื่น ก็อาจจะเรียกค่าทดแทนได้น้อยหรือไม่ได้เลย)
• ความสำนึกผิดหลังถูกจับได้ว่าคบชู้
• มีการฟ้องหย่า เพื่อเรียกทรัพย์สินจากอีกฝ่าย (คู่สมรส) ร่วมด้วยหรือไม่

ข้อควรระวังสำคัญที่สุดในการฟ้องชู้ 

ในการฟ้องชู้ หากคู่สมรสฝ่ายที่ได้รับความเสียหาย “ยินยอม” หรือ “รู้เห็นเป็นใจ” ให้คู่สมรสของตนมีความสัมพันธ์ฉันชู้สาวกับบุคคลอื่น จะไม่สามารถเรียกค่าทดแทนได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1523 วรรคท้าย บัญญัติไว้อย่างชัดเจนว่า ถ้าคู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งยินยอมหรือรู้เห็นเป็นใจให้อีกฝ่ายหนึ่งกระทำการตามมาตรา 1516 (1) เช่น มีชู้ หรืออุปการะเลี้ยงดูผู้อื่นฉันคู่สมรส  หรือให้ผู้อื่นล่วงเกินคู่สมรสของตนในทำนองชู้ คู่สมรสฝ่ายนั้นจะเรียกค่าทดแทนไม่ได้ หากมีการฟ้องชู้ไปแล้ว และจำเลยพิสูจน์ได้ว่า คุณยินยอมให้ความสัมพันธ์นั้นเกิดขึ้น ไม่ว่าจะเป็นการตกลงกันด้วยวาจา หรือพฤติการณ์ที่ยอมรับในทางปฏิบัติ ศาลจะพิพากษายกฟ้องและคุณจะไม่ได้รับค่าทดแทนใดๆ เลย

พฤติการณ์ที่ถือว่าเป็นการ “ยินยอม” หรือ “รู้เห็นเป็นใจ” ที่ศาลจะรับฟังว่ามีการยินยอมหรือไม่ จะต้องมีพฤติการณ์ที่ชัดเจนและเป็นพิเศษจริงๆ เช่น 

• การใช้ชีวิตร่วมกัน: เช่น การอาศัยอยู่บ้านหลังเดียวกันสามคน (สามี ภริยา และชู้) หรือมีหลักฐานการไปเที่ยวด้วยกันอย่างเปิดเผย

• การเกื้อกูลกันทางทรัพย์สิน: เช่น เมียน้อยโอนเงินส่งเสียเลี้ยงดูเมียหลวงทุกเดือน หรือเมียหลวงเลี้ยงลูกให้เมียน้อย

• การส่งเสริมให้มีชู้: เช่น การหาเมียน้อยให้สามี หรือในบางกรณีคือการยอมให้คู่สมรสไปประกอบอาชีพขายตัว

• มีข้อความหรือบันทึก: มีหลักฐานเป็นลายลักษณ์อักษรหรือข้อความแชทที่แสดงถึงการยอมรับหรือยินยอมให้ความสัมพันธ์นั้นดำเนินต่อไป

พฤติการณ์ที่ถือว่าเป็นการที่ไม่ใช่ “การยินยอม” ข้อสังเกตว่าพฤติกรรมบางอย่างอาจถูกอ้างว่าเป็นการยินยอมแต่ศาลอาจไม่รับฟังเสมอไป เช่น 

• “นิ่ง” ไม่ใช่ “ยินยอม”: การที่เมียหลวงรู้เรื่องแล้วนิ่งเฉย หรือไม่ฟ้องร้องในทันทีทันใด ไม่ได้หมายความว่ายินยอมเสมอไป,

• “เงียบ” ไม่ใช่ “ไม่ติดใจ”: การเงียบอาจมีเหตุผลอื่น เช่น ความจำเป็นในครอบครัว ซึ่งไม่ถือเป็นการสละสิทธิในการฟ้อง

• ไม่มีเหตุผลพิเศษ: ปกติภริยาย่อมต้องรักใคร่หวงแหนสามี มิให้ไปมีความสัมพันธ์ฉันชู้สาวกับหญิงอื่น เว้นแต่จะมีเหตุผลพิเศษอย่างยิ่งจริงๆ,

ในคดีฟ้องชู้ หากมีการต่อสู้ในประเด็นเรื่องการยินยอม “ภาระการพิสูจน์ตกเป็นหน้าที่ของฝ่ายชู้” (จำเลย) ที่จะต้องนำสืบให้ศาลเห็นอย่างชัดเจนว่าคู่สมรสโจทก์มีการยินยอมหรือรู้เห็นเป็นใจจริงๆ

กฎหมายที่เกี่ยวข้อง 

 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์  มาตรา  1523 “ เมื่อศาลพิพากษาให้หย่ากันเพราะเหตุตามมาตรา ๑๕๑๖ (๑) คู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งมีสิทธิได้รับค่าทดแทนจากคู่สมรสอีกฝ่ายหนึ่งและจากผู้ซึ่งได้รับการอุปการะเลี้ยงดูหรือยกย่อง หรือผู้ซึ่งเป็นเหตุแห่งการหย่านั้น

            คู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งจะเรียกค่าทดแทนจากผู้ซึ่งล่วงเกินคู่สมรสอีกฝ่ายหนึ่งไปในทำนองชู้ หรือจากผู้ซึ่งแสดงตนโดยเปิดเผยเพื่อแสดงว่าตนมีความสัมพันธ์กับคู่สมรสอีกฝ่ายหนึ่งในทำนองชู้ก็ได้

            ถ้าคู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งยินยอมหรือรู้เห็นเป็นใจให้อีกฝ่ายหนึ่งกระทำการตามมาตรา ๑๕๑๖ (๑) หรือให้ผู้อื่นกระทำการตามวรรคสอง คู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งนั้นจะเรียกค่าทดแทนไม่ได้ ”

 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์  มาตรา 1529 “ สิทธิฟ้องร้องโดยอาศัยเหตุในมาตรา ๑๕๑๖ (๑) (๒) (๓) หรือ (๖) หรือมาตรา ๑๕๒๓ ย่อมระงับไปเมื่อพ้นกำหนดหนึ่งปีนับแต่วันผู้กล่าวอ้างรู้หรือควรรู้ความจริงซึ่งตนอาจยกขึ้นกล่าวอ้าง

            เหตุอันจะยกขึ้นฟ้องหย่าไม่ได้แล้วนั้น อาจนำสืบสนับสนุนคดีฟ้องหย่าซึ่งอาศัยเหตุอย่างอื่น ”

ทะเบียนสมรส คือ เอกสารยืนยันความสัมพันธ์ของคู่รัก  ที่ก่อให้เกิดสิทธิ หน้าที่ ระหว่างบุคคลสองคน เช่น การรับรองบุตร การลดหย่อนภาษี การแบ่งสินสมรส และการฟ้องหย่า เป็นต้น 

บุตรที่เกิดจากบิดามารดาไม่จดทะเบียนสมสร 

เมื่อบุคคลสองคนไม่ได้จดทะเบียนสมรสกัน บุตรที่เกิดขึ้น ย่อมบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของมารดาอยู่แล้วตามกฎหมาย ป.พ.พ. มาตรา 1546 “ เด็กเกิดจากหญิงที่มิได้มีการสมรสกับชาย ให้ถือว่าเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของหญิงนั้น เว้นแต่จะมีกฎหมายบัญญัติไว้เป็นอย่างอื่น”แต่บิดาจะไม่ได้เป็นบิดาชอบด้วกฎหมายของบุตรแต่อย่างใด  ถึงแม้ว่าโดยพฤตินัย บิดาได้มีการแจ้งเกิดบุตร ว่าเป็นบิดาของบุตรก็ตาม บิดาได้ส่งเสียเลี้ยงดูบุตร  พาไปออกสังคม บอกกล่าวคนทั่วไปว่าเป็นบุตร  หรือให้ใช้นามสกุลบิดา   หากแต่บุตร คนนี้มีสิทธิเพียงรับมรดกของบิดา ในฐานะผู้สืบสันดานของบิดาไม่ชอบด้วยกฎหมายเท่านั้น 

บุตรจะเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของบิดาได้อย่างไร 

เมื่อบุตรที่เกิดจากบิดามารที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสกันตามกฎหมาย บิดาจะเป็นบิดาที่ชอบด้วยกฎหมายของบุตรได้ โดยการที่บิดามารดาไปจดทะเบียนสมรสกันภายหลัง จะทำให้บุตรเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของบิดาตั้งแต่วันที่บุตรเกิด หรือ บิดาร้องขอต่อศาลเพื่อให้ศาลพิพากษาว่าเป็นบุตรได้ ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1547 “เด็กเกิดจากบิดามารดาที่มิได้สมรสกัน จะเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายต่อเมื่อบิดามารดาได้สมรสกันในภายหลังหรือบิดาได้จดทะเบียนว่าเป็นบุตรหรือศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร”

. 

การจดทะเบียนสมรสต้องทำอย่างไร 

วิธี จดทะเบียนสมรส สามารถทำได้ไม่ยาก เพียงคุณเตรียมเอกสารต่าง ๆ ให้พร้อม ก็สามารถทำ การจดทะเบียนสมรส ได้แล้วโดยสามารถจดได้ทั้งในงานแต่งแต่จะต้องมีนายอำเภอมาด้วย หรือที่สำนักงานเขต หรือที่ว่าการอำเภอได้เช่นกัน โดยเอกสารที่คุณจะต้องเตรียมให้พร้อมนั่นก็คือ 

• บัตรประชาชนตัวจริงของทั้งสองฝ่าย หรือบัตรอื่น ๆ ที่ทางราชการออกให้ 
• ทะเบียนบ้านตัวจริงของทั้งสองฝ่าย 
• พยานสำหรับใช้ใน การจดทะเบียนสมรส 2 คน พร้อมกับบัตรประชาชนตัวจริงของพยาน ซึ่งพยานจะต้องเป็นบุคคลที่มีอายุครบ 20 ปีบริบูรณ์
• หากฝ่ายใดเคยทำการหย่ามาก่อนให้นำหลักฐานการหย่ามาด้วย 
• ในกรณีที่คู่สมรสคนก่อนเสียชีวิตไปแล้ว ให้นำใบมรณะบัตรมาใช้เป็นหลักฐาน 
• สูติบัตรและทะเบียนบ้านของบุตร ในกรณีที่มีบุตรก่อน การจดทะเบียนสมรส 
• บันทึกข้อตกลงก่อนสมรส (ถ้ามี) 

ไม่จดทะเบียนสมรส แต่ต้องการให้บุตรเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมาย ต้องทำยังไง 

กรณีที่ บิดาและมารดาไม่ได้จดทะเบียนสมรสกันตามกฎหมาย  บิดาก็สามารถยื่นคำร้องขอต่อศาล เพื่อให้ศาลพิพากษาว่าเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของบิดาได้ ตามป.พ.พ. มาตรา 1547 

การยื่นคำร้องขอรับรองบุตร (บิดาสมัครใจ) ต่อศาล ทำได้ในกรณีดังต่อไปนี้

1. บุตรไม่สามารถให้ความยินยอมได้ เช่น อายุยังน้อย หรือมีเหตุอื่น กรณีอายุบุตรยังน้อยนั้น กฎหมายไม่ได้มีกำหนดอายุขั้นต่ำของเด็ก แต่โดยทั่วไปหากเด็กอายุตั้งแต่ 7 ปีขึ้นไป หรือเด็กสามารถอ่านเขียนและลงลายมือชื่อให้ความยินยอมเองได้ จะสามารถจดทะเบียนที่สำนักทะเบียนอำเภอหรือเขตได้ทันที หากเด็กอายุยังน้อยกว่า 7 ปี หรือเป็นทารก ต้องยื่นเรื่องผ่านศาลเยาวชนและครอบครัวเพื่อรับรองบุตร 
2. มารดาหรือบุตรไม่ยินยอม อาจเพราะ มารดาเสียชีวิต ไม่สามารถให้ความยินยอมได้ 

เพื่อให้บุตรเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของบิดา  บิดาอาจติดต่อทนายความให้ช่วยเหลือทางกฎหมาย ในการดำเนินการยื่นคำร้องขอต่อศาลให้ศาลมีคำพิพากษาให้บุตรเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของบิดาก็ได้ 

ขั้นตอนการยื่นคำร้องขอรับรองบุตร

1. เตรียมข้อมูลหลักฐาน ดังต่อไปนี้ ก่อนเข้าพบทนายความ  

1. สำเนาบัตรประจำตัวประชาชนของบิดา มารดา และบุตร 
2. สำเนาทะเบียนบ้านของบิดา มารดา และบุตร
3. สำเนาสูติบัตรของบุตร
4. หนังสือให้ความยินยอมของมารดา (กรณีมารดายังมีชีวิตและยินยอม)
5. คำร้องขอจดทะเบียนและบันทึกทะเบียนครอบครัว (แบบ คร.1) (ถ้ามี หรือใช้เป็นส่วนหนึ่งของคำร้องต่อศาล)
6. มรณบัตรของมารดา (กรณีมารดาเสียชีวิต)
7. ใบเปลี่ยนชื่อ – สกุลของบิดา มารดา บุตร (ถ้ามี)
8. หลักฐานเด็กใช้นามสกุลพ่อ หรือพ่อเป็นผู้แจ้งเกิด หลักฐานการเลี้ยงดูว่าพ่อเป็นฝ่ายเลี้ยงดู  เช่น ภาพถ่ายแสดงความสัมพันธ์ในครอบครัว 
9. หลักฐานการตรวจทางพันธุกรรม (DNA) (ถ้าจำเป็น)

• ถ่ายเอกสารรวม 2 ชุด ส่งให้สถานพินิจฯ 1 ชุด ผู้ร้องเก็บไว้ 1 ชุด
• กรณียื่นเอกสารที่ศาล ต้องถ่ายเอกสารรวม 3 ชุด

2. สถานที่ยื่นคำร้อง คือ ศาลเยาวชนและครอบครัวที่มีอำนาจในเขตพื้นที่ ดังนี้ 

• พื้นที่ที่ผู้ร้อง (บิดา) มีภูมิลำเนาอยู่ (มีชื่อในทะเบียนบ้าน) หรืออาจยื่นที่ศาลเยาวชนและครอบครัวที่บุตรมีชื่อในทะเบียนบ้าน
• หรือท้องที่ที่บิดามารดาได้อยู่กินฉันสามีภริยา ซึ่งถือว่าเป็นสถานที่มูลคดีเกิด
• กรณีเป็นคำฟ้องให้ยื่นศาลเยาวชนและครอบครัวที่จำเลยมีภูมิลำเนาอยู่

3. ค่าใช้จ่ายในการยื่นคำร้อง 

• ค่าขึ้นศาล จำนวน 200 บาท (ต่อบุตร 1 คน)
• ค่าประกาศหนังสือพิมพ์จำนวน 500 บาท (ปัจจุบัน ไม่ต้องชำระ)
• ค่าส่งคำคู่ความ (ถ้ามี)

4. การยื่นคำร้อง ให้ยื่นที่งานรับฟ้องคดีแพ่ง/คดีครอบครัว เจ้าหน้าที่จะกำหนดวันนัดไต่สวนคำร้อง ส่วนใหญ่จะกำหนดไม่น้อยกว่า 45 วันนับแต่วันยื่นคำร้องขอ

หลังยื่นคำร้องแล้ว ศาลจะทำการนัด ตามขั้นตอนดังต่อไปนี้ 

1. ให้ถ้อยคำที่สถานพินิจฯ
   ผู้ร้อง (บิดา) จะต้องนำมารดา บุตร และหรือผู้เกี่ยวข้องรู้เห็นไปให้ถ้อยคำที่สถานพินิจฯ ตามกำหนดนัด ส่วนใหญ่จะภายใน 15 วันนับแต่วันที่ศาลมีคำสั่งรับคำร้อง
2. ไต่สวนคำร้อง
   กรณีไม่มีผู้คัดค้าน ผู้ร้องจะต้องนำพยานที่อ้างไว้ในบัญชีพยานมาสืบหรือให้ถ้อยคำต่อศาล โดยนำต้นฉบับเอกสารแนบท้ายคำร้องมาให้ศาลตรวจสอบด้วย ศาลจะพิจารณาคำเบิกความพยาน ประกอบกับรายงานของสถานพินิจฯ แล้วถึงจะมีคำสั่ง
3. การจดทะเบียนรับรองบุตร
   เมื่อครบกำหนดระยะเวลา 1 เดือนนับแต่วันพิพากษาหรือคำสั่ง ผู้ร้องจะต้องมาขอคัดถ่ายคำพิพากษาหรือคำสั่งโดยให้เจ้าหน้าที่ศาลรับรองสำเนาถูกต้อง และขอใบสำคัญคดีถึงที่สุด แล้วจึงนำไปจดทะเบียนที่สำนักทะเบียนอำเภอ/สำนักงานเขต

เมื่อชีวิตคู่ถึงทางตัน การหย่าร้างในมุมมองของกฎหมาย

เมื่อความอดทนในการประคองชีวิตคู่ เผชิญกับบททดสอบมากมาย จนบางครั้งนำไปสู่ความขัดแย้งและการเลิกรากัน กฎหมายไทยไม่ได้มองว่าการหย่าร้างเป็นเพียงการสิ้นสุดความสัมพันธ์ แต่เป็นกลไกในการ คุ้มครองสิทธิ ของฝ่ายที่ถูกกระทำ ในการที่เขาจะใช้สิทธิเรียกร้องตามกฎหมาย รวมไปถึงการว่าจ้างทนายความฟ้องคดี เพื่อเรียกร้อง ค่าทดแทน (สินไหมทดแทน)  ค่าอุปการะเลี้ยงดูระหว่างคู่สมรส  ค่าเลี้ยงชีพ สินสมรส และสิทธิเกี่ยวกับบุตร

หากคู่สมรสไม่สามารถตกลงแยกทางกันได้โดยสมัครใจ การฟ้องหย่าจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อเข้าเงื่อนไข เหตุฟ้องหย่า 10 ประการ  ตามที่บัญญัติไว้ในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1516  เท่านั้น เช่น การอุปการะเลี้ยงดูหรือยกย่องผู้อื่นฉันภริยาหรือสามี (ชู้สาว), การทำร้ายร่างกายหรือจิตใจ หรือการสมัครใจแยกกันอยู่เกินระยะเวลาที่กฎหมายกำหนด  เป็นต้น 

หลังจากการหย่าโดยคำพิพากษาของศาลแล้ว ไม่ได้ทำให้เพียงหน้าที่ของคนสองคนขาดจากกันทางกฎหมายเท่านั้น แต่ยังครอบคลุมถึงเรื่องสำคัญ ถึงเรื่องดังต่อไปนี้ด้วย

การแบ่งสินสมรส  การจัดการทรัพย์สินที่ได้มาในระหว่างสมรส เพื่อให้เกิดความเป็นธรรมแก่ทั้งสองฝ่าย

ค่าทดแทน (ค่าสินไหมทดแทน)  หากการหย่าเกิดจากการที่ฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดทำผิดหน้าที่คู่สมรส หรือมีพฤติการณ์เป็นปรปักษ์ต่อชีวิตคู่ ฝ่ายที่เสียหายมีสิทธิเรียกร้องค่าทดแทนได้  และกฎหมายยังให้สิทธิในการการเรียกร้องค่าทดแทนจากบุคคลที่สามที่เป็นต้นเหตุให้ชีวิตคู่พังทลาย (เช่น ชู้หรือคนสนิทที่มีพฤติกรรมในเชิงชู้สาว) ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1523

เจาะลึก 10 เหตุฟ้องหย่า ตามมาตรา 1516

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1516 “ เหตุฟ้องหย่ามีดังต่อไปนี้

            (1) คู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งอุปการะเลี้ยงดูหรือยกย่องผู้อื่นฉันคู่สมรส เป็นชู้หรือมีชู้ ร่วมประเวณีกับผู้อื่นเป็นอาจิณ หรือกระทำกับผู้อื่นหรือยอมรับการกระทำของผู้อื่นเพื่อสนองความใคร่ของตนหรือผู้อื่นเป็นอาจิณ อีกฝ่ายหนึ่งฟ้องหย่าได้

            (2) คู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งประพฤติชั่ว ไม่ว่าความประพฤติชั่วนั้นจะเป็นความผิดอาญาหรือไม่ ถ้าเป็นเหตุให้อีกฝ่ายหนึ่ง

                  (ก) ได้รับความอับอายขายหน้าอย่างร้ายแรง

                  (ข) ได้รับความดูถูกเกลียดชังเพราะเหตุที่คงเป็นคู่สมรสของฝ่ายที่ประพฤติชั่วอยู่ต่อไป หรือ

                  (ค) ได้รับความเสียหายหรือเดือดร้อนเกินควร ในเมื่อเอาสภาพ ฐานะและความเป็นอยู่ร่วมกันฉันคู่สมรสมาคำนึงประกอบ

            อีกฝ่ายหนึ่งนั้นฟ้องหย่าได้

            (3) คู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งทำร้าย หรือทรมานร่างกายหรือจิตใจ หรือหมิ่นประมาท หรือเหยียดหยามอีกฝ่ายหนึ่งหรือบุพการีของอีกฝ่ายหนึ่ง ทั้งนี้ ถ้าเป็นการร้ายแรง อีกฝ่ายหนึ่งนั้นฟ้องหย่าได้

            (4) คู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งจงใจละทิ้งร้างอีกฝ่ายหนึ่งไปเกินหนึ่งปี อีกฝ่ายหนึ่งนั้นฟ้องหย่าได้

            (4/1) คู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งต้องคำพิพากษาถึงที่สุดให้จำคุก และได้ถูกจำคุกเกินหนึ่งปี ในความผิดที่อีกฝ่ายหนึ่งมิได้มีส่วนก่อให้เกิดการกระทำความผิดหรือยินยอมหรือรู้เห็นเป็นใจในการกระทำความผิดนั้นด้วย และการเป็นคู่สมรสกันต่อไปจะเป็นเหตุให้อีกฝ่ายหนึ่งได้รับความเสียหาย หรือเดือดร้อนเกินควร อีกฝ่ายหนึ่งนั้นฟ้องหย่าได้

            (4/2) คู่สมรสสมัครใจแยกกันอยู่เพราะเหตุที่ไม่อาจอยู่ร่วมกันฉันคู่สมรสได้โดยปกติสุขตลอดมาเกินสามปี หรือแยกกันอยู่ตามคำสั่งของศาลเป็นเวลาเกินสามปี ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งฟ้องหย่าได้

            (5) คู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งถูกศาลสั่งให้เป็นคนสาบสูญ หรือไปจากภูมิลำเนาหรือถิ่นที่อยู่เป็นเวลาเกินสามปีโดยไม่มีใครทราบแน่ว่าเป็นตายร้ายดีอย่างไร อีกฝ่ายหนึ่งฟ้องหย่าได้

            (6) คู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งไม่ให้ความช่วยเหลืออุปการะเลี้ยงดูอีกฝ่ายหนึ่งตามสมควร หรือทำการเป็นปฏิปักษ์ต่อการที่เป็นคู่สมรสอย่างร้ายแรง ทั้งนี้ ถ้าการกระทำนั้นถึงขนาดที่อีกฝ่ายหนึ่งเดือดร้อนเกินควรในเมื่อเอาสภาพ ฐานะและความเป็นอยู่ร่วมกันฉันคู่สมรสมาคำนึงประกอบ อีกฝ่ายหนึ่งนั้นฟ้องหย่าได้

            (7) คู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งวิกลจริตตลอดมาเกินสามปี และความวิกลจริตนั้นมีลักษณะยากจะหายได้ กับทั้งความวิกลจริตถึงขนาดที่จะทนอยู่ร่วมกันฉันคู่สมรสต่อไปไม่ได้ อีกฝ่ายหนึ่งฟ้องหย่าได้

            (8) คู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งผิดทัณฑ์บนที่ทำให้ไว้เป็นหนังสือในเรื่องความประพฤติ อีกฝ่ายหนึ่งฟ้องหย่าได้

            (9) คู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเป็นโรคติดต่ออย่างร้ายแรงอันอาจเป็นภัยแก่อีกฝ่ายหนึ่งและโรคมีลักษณะเรื้อรังไม่มีทางที่จะหายได้ อีกฝ่ายหนึ่งนั้นฟ้องหย่าได้

            (10) คู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งมีสภาพแห่งกายทำให้ไม่อาจร่วมประเวณี หรือไม่อาจกระทำการหรือยอมรับการกระทำเพื่อสนองความใคร่ของอีกฝ่ายได้ตลอดกาล อีกฝ่ายหนึ่งฟ้องหย่าได้ ”

อธิบายเพิ่มเติม เหตุตาม มาตรา 1516 ได้ดังนี้ 

1. การล่วงเกินในทางชู้สาว (มาตรา 1516 (1)

• หลักเกณฑ์: คู่สมรสฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดอุปการะเลี้ยงดูหรือยกย่องผู้อื่นฉันภริยาหรือสามี เป็นชู้หรือมีชู้
• รายละเอียด: ไม่จำเป็นต้องถึงขั้นอยู่กินเปิดเผย แค่มีการแสดงออกให้คนทั่วไปเข้าใจว่ามีความสัมพันธ์พิเศษ หรือแอบไปมีความสัมพันธ์ทางเพศกับผู้อื่นก็เพียงพอ
• ตัวอย่าง: สามีพากิ๊กไปออกงานสังคม หรือภริยาแอบไปนอนโรงแรมกับชายอื่นแล้วมีหลักฐานการเข้าพักหรือแชทสารภาพรัก

2. ประพฤติชั่ว (มาตรา 1516 (2))

• หลักเกณฑ์: อีกฝ่ายประพฤติชั่ว ซึ่งคำว่า “ประพฤติชั่ว” นั้นหมายถึง ความประพฤติปฏิบัติที่ฝ่าฝืนศีลธรรม หรือจารีตประเพณี ซึ่งวิญญูชน คนทั่วไปรู้สึกได้ว่าเป็นสิ่งที่ไม่ถูกต้อง โดยไม่ได้คำนึงว่าเรื่องนั้นจะมีความผิดทางอาญาหรือไม่ อันทำให้อีกฝ่าย ได้รับความอับอายขายหน้าอย่างร้ายแรง หรือ ได้รับความดูถูกเกลียดชัง หรือ ได้รับความเสียหาย หรือเดือดร้อนเกินควร
• ตัวอย่าง: สามีติดการพนันจนบ้านถูกยึด, ภริยาค้ายาเสพติด, หรือคู่สมรสทำอาชีพผิดกฎหมายร้ายแรง

3. ทำร้ายร่างกายหรือจิตใจ / หมิ่นประมาทบุพการี (มาตรา 1516 (3))

• หลักเกณฑ์: ทำร้ายร่างกายหรือจิตใจของอีกฝ่าย หรือหมิ่นประมาทเหยียดหยามอีกฝ่ายหรือบุพการีของอีกฝ่ายอย่างร้ายแรง (หากเป็นการกระทำดังกล่าวเป็นเพียงเรื่องน้อย ไม่เป็นการร้ายแรง ไม่ถือเป็นเหตุในการฟ้องหย่าได้)
• ตัวอย่าง: สามีตบตีภริยาจนบาดเจ็บ, ภริยาด่าทอพ่อแม่ของสามีด้วยคำหยาบคายรุนแรงต่อหน้าสาธารณชน

4. ทอดทิ้งร้างเกิน 1 ปี (มาตรา 1516 (4))

• หลักเกณฑ์: ฝ่ายหนึ่งจงใจทอดทิ้งร้างอีกฝ่ายหนึ่งไปเกิน 1 ปี
• ตัวอย่าง: สามีหนีออกจากบ้านไปอยู่กับที่อื่นโดยไม่ติดต่อกลับมาและไม่ส่งเสียเลี้ยงดูเลยเป็นเวลาเกิน 1 ปี

5. ฝ่ายหนึ่งต้องจำคุก (มาตรา 1516 (4/1))

• หลักเกณฑ์: อีกฝ่ายต้องคำพิพากษาถึงที่สุดให้จำคุก และได้จำคุกเกิน 1 ปี โดยที่อีกฝ่ายไม่ได้มีส่วนในการกระทำผิดนั้น
• ตัวอย่าง: ภริยาถูกศาลสั่งจำคุกคดีฉ้อโกงเป็นเวลา 3 ปี และจำคุกไปแล้วเกิน 1 ปี สามีสามารถฟ้องหย่าได้

6. สมัครใจแยกกันอยู่เกิน 3 ปี (มาตรา 1516 (4/2))

• หลักเกณฑ์: สมัครใจแยกกันอยู่เพราะไม่อาจอยู่ร่วมกันได้โดยปกติสุข หรือแยกกันอยู่ตามคำสั่งศาลเกิน 3 ปี
• ตัวอย่าง: ตกลงกันแยกบ้านกันอยู่คนละจังหวัดเพื่อตัดความรำคาญ โดยไม่มีการติดต่อฉันสามีภริยาเลยเกิน 3 ปี

7. เป็นคนสาบสูญเกิน 3 ปี (มาตรา 1516 (5))

• หลักเกณฑ์: อีกฝ่ายถูกศาลสั่งให้เป็นคนสาบสูญ หรือไปจากภูมิลำเนาโดยไม่มีใครรู้ว่าเป็นตายร้ายดีอย่างไรเกิน 3 ปี
• ตัวอย่าง: สามีหายไปในเหตุการณ์ภัยธรรมชาติหรือหายสาบสูญไปเฉยๆ โดยติดต่อไม่ได้เลยเกิน 3 ปี

8. ไม่ให้ความช่วยเหลืออุปการะเลี้ยงดู (มาตรา 1516 (6))

• หลักเกณฑ์: ไม่ให้ความช่วยเหลืออุปการะเลี้ยงดูตามสมควร หรือทำการเป็นปฏิปักษ์ต่อการเป็นสามีภริยาอย่างร้ายแรง
• ตัวอย่าง: สามีมีรายได้แต่ไม่เคยจ่ายค่ากับข้าว ค่าเทอมลูก หรือค่าใช้จ่ายในบ้านเลย ปล่อยให้ภริยารับภาระฝ่ายเดียวจนเดือดร้อน

9. วิกลจริตที่แก้ไม่หายเกิน 3 ปี (มาตรา 1516 (7))

• หลักเกณฑ์: อีกฝ่ายวิกลจริตตลอดมาเกิน 3 ปี และความวิกลจริตนั้นยากจะเยียวยา และการอยู่ร่วมกันจะก่อให้เกิดอันตรายหรือเดือดร้อนเกินควร
• ตัวอย่าง: ภริยามีอาการทางจิตเวชรุนแรง คุ้มคลั่งทำร้ายคนในบ้าน รักษามา 4 ปีแล้วอาการไม่ดีขึ้น

เงื่อนไขเพิ่มเติมที่ต้องระวัง:

1. โรคติดต่อร้ายแรง (1516 (9)): หากอีกฝ่ายเป็นโรคติดต่อร้ายแรงที่อาจเป็นอันตรายแก่อีกฝ่าย และเป็นโรคเรื้อรังที่แก้ไม่หาย ก็เป็นเหตุฟ้องหย่าได้
2. สภาพร่างกายไม่อาจร่วมประเวณีได้ (1516 (10)): หากอีกฝ่ายมีสภาพร่างกายจนไม่อาจร่วมประเวณีได้ตลอดกาล (ต้องไม่ใช่เพราะอายุมาก) ก็ฟ้องหย่าได้

10. ผิดทัณฑ์บนที่ทำไว้เป็นหนังสือ (มาตรา 1516 (8))

• หลักเกณฑ์: ฝ่ายหนึ่งทำทัณฑ์บนเป็นหนังสือ ว่าจะไม่ประพฤติชั่วอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่แล้วกลับฝ่าฝืนทัณฑ์บนนั้น (หมายเหตุ ทัณฑ์บนที่ว่าจะต้องทำเป็นหนังสือเท่านั้น ไม่ใช่เพียงการเจรจาด้วยปากเปล่า ทั้งในกรณีที่ศาลเห็นว่าเป็นเหตุเล็กน้อย ไม่สำคัญเกี่ยวกับการอยู่ร่วมกันของคู่สมรสโดยปกติ ศาลจะไม่พิพากษาให้หย่าขาดจากกันก็ได้ ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1517 วรรค 3 )
• ตัวอย่าง: สามีเคยทำหนังสือสัญญาไว้ว่า “จะไม่ดื่มเหล้าและทำร้ายร่างกายภริยาอีก” แต่ต่อมากลับดื่มเหล้าและลงมือทำร้ายภริยาตามเดิม

หลักฐานที่ใช้ในการฟ้องหย่า

การฟ้องหย่าต้องมี พยานหลักฐาน ที่ชัดเจนในแต่ละเหตุ (เช่น เหตุในการฟ้องหย่าเนื่องจากมีพฤติกรรมมีชู้ ตาม มาตรา 1516 (1) หลักฐานที่ใช้ จะเป็น รูปถ่าย, บันทึกประจำวัน, พยานบุคคล, หลักฐานทางการเงินมีการโอนเงินให้กัน หรือมีหลักฐานการเปิดห้องพักโรงแรม แชทการสนทนา อีเมล เป็นต้น )

ที่สำคัญ หากสาเหตุในการฟ้องหย่าเกิดจากบุคคลที่มาเป็นชู้ คู่สมรสอีกฝ่าย ยังสามารถเรียกค่าทดแทนจากบุคคลนั้นได้อีกด้วย ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1523

ปัจจุบันคำว่าว่าทาสหมดไป เหลือไว้เพียง คำว่า “ลูกจ้าง” และ “นายจ้าง” นายจ้างไม่มีสิทธิจะใช้แรงงานลูกจ้างได้ตามอำเภอใจ นายจ้างต้องปฎิบัติตามกฎหมาย เพราะว่ามีกฎหมายหลายฉบับ ที่บัญญัติขึ้นมานั้น มุ่งประสงค์เพื่อเป็นการคุ้มครองลูกจ้างให้ได้รับความเป็นธรรมไว้เป็นส่วนใหญ่  เช่น ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์  พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงานพ.ศ. 2541  พระราชบัญญัติรายงานสัมพันธ์ พ.ศ. 2518   พระราชบัญญัติเงินทดแทน  พ.ศ. 2537 เป็นต้น เมื่อมีกฎหมายหลายฉบับให้การคุ้มครอง สิทธิ และหน้าที่ของลูกจ้างเอาไว้ การที่นายจ้าง เลิกจ้างลูกจ้างด้วยเหตุผลไม่เป็นธรรม ลูกจ้างที่ไม่ได้รับความเป็นธรรมสามารถว่าจ้างทนายฟ้องคดี เพราะเหตุการเลิกจ้างไม่เป็นธรรม อันเป็น “ความผิดต่อกฎหมาย” ได้ และนายจ้างต้องจ่ายค่าชดเชยให้กับลูกจ้างนอกเหนือจากเงินประเภทอื่น ซึ่งนายจ้างตกลงจ่ายให้กับลูกจ้าง 

สิทธิและหน้าที่ ระหว่างนายจ้างและลูกจ้าง

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 575 “ อันว่าจ้างแรงงานนั้น คือสัญญาซึ่งบุคคลคนหนึ่ง เรียกว่าลูกจ้าง ตกลงจะทำงานให้แก่บุคคลอีกคนหนึ่ง เรียกว่านายจ้าง และนายจ้างตกลงจะให้สินจ้างตลอดเวลาที่ทำงานให้”

การจ้างแรงงานจึงเป็นการแสดงเจตนาโดยชัดแจ้ง คือ นายจ้างให้ลูกจ้างทำงานให้ และตกลงจ่ายเงินค่าจ้างให้ ส่วนลูกจ้างก็ตกลงทำงานให้ ความสัมพันธ์ระหว่างนายจ้างกับลูกจ้าง อาจเกิดขึ้นโดยปริยายเพียงการตกลงว่าจ้างกันด้วยวาจา ไม่ได้ทำเป็นสัญญาก็ได้ หากปรากฎว่ามีการทำงาน อันมีลักษณะไม่ใช่เป็นการทำงานให้เปล่า  ลูกจ้างก็ยอมได้รับการคุ้มครองตามกฎหมายแรงงานแล้ว นายจ้างปฏิเสธความรับผิดชอบไม่ได้

สิทธิและหน้าที่ของนายจ้าง

• นายจ้างมีสิทธิใช้อำนาจบังคับบัญชาโดยการออกคำสั่งลงโทษลูกจ้าง ในการทำงานได้ (มาตรา 583)
• โอนสิทธิของตนให้บุคคลภายนอกโดยได้รับความยินยอมจากลูกจ้าง(มาตรา 577)
• นายจ้างมีหน้าที่ในการจ่ายค่าจ้างตามหลัก No Work No Pay และไม่อาจยกข้อต่อสู้ว่าลูกจ้างกระทำความผิดร้ายแรงเพื่อไม่จ่ายคำจ้าง
• นายจ้างมีหน้าที่ดูแลความปลอดภัยในการทำงานของลูกจ้าง และจัดสวัสดิการให้แก่ลูกจ้าง และหากเกิดอันตรายต่อลูกจ้าง นายจ้างไม่อาจปฏิเสธความรับผิดได้
• หากลูกจ้างขอให้นายจ้างออกใบรับรองการทำงานให้ หลังจากที่การทำงานสิ้นสุดลงแล้ว นายจ้างมีหน้าที่ต้องออกใบรับรองการทำงานให้ โดยมีรายละเอียดเกี่ยวกับเวลา และ ลักษณะของงานที่ทำ (มาตรา 585)
• ลูกจ้างเป็นบุคคลที่นายจ้างเอามาจากต่างถิ่น และนายจ้างได้ออกค่าเดินทางให้ หากการจ้างแรงงานได้สิ้นสุดลงแล้วและไม่มีข้อตกลงเป็นอย่างอื่น ทั้งการเลิกจ้างนั้นมิได้เกิดจากความผิดของลูกจ้างและกลับไปยังถิ่นเดิมภายในระยะเวลาสมควร นายจ้างต้องออกค่าเดินทางกลับให้ลูกจ้างด้วย (มาตรา 586)

สิทธิและหน้าที่ของลูกจ้าง

• ลูกจ้างมีสิทธิได้รับสินจ้างหรือค่าจ้างเป็นการตอบแทนการทำงาน
• ลูกจ้างมิสิทธิได้รับการดูแลความปลอดภัยในการทำงาน
• ลูกจ้างมิสิทธิได้รับการปฏิบัติอย่างเสมอภาคเท่าเทียมกัน
• ลูกจ้างมีสิทธิให้นายจ้างออกหนังสือรับรองการทำงานเมื่อสัญญาจ้างแรงงานสิ้นสุดลง

นายจ้างเลิกจ้างลูกจ้างได้ ไม่ผิดตามกฎหมาย

1. เลิกจ้างตามกำหนดเวลา เมื่อสัญญาจ้างมีกำหนดระยะเวลาแน่นอน เช่น สัญญาจ้างระบุว่ามีกำหนดระยะเวลา 1 ปี เมื่อครบกำหนด 1 ปี สัญญาจ้างจึงระงับลง
2. ตามหลักกฎหมายทั่วไป กล่าวคือ เมื่อสัญญาครบกำหนดเวลาจ้างแรงงานสัญญาก็สิ้นสุดลง
3. ลูกจ้างกระทำผิด ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 583 “ ถ้าลูกจ้างจงใจขัดคำสั่งของนายจ้างอันชอบด้วยกฎหมายก็ดี หรือละเลยไม่นำพาต่อคำสั่งเช่นว่านั้น เป็นอาจิณก็ดี ละทิ้งการงานไปเสียก็ดี กระทำความผิดอย่างร้ายแรงก็ดี หรือทำประการอื่นอันไม่สมแก่การปฏิบัติหน้าที่ของตนให้ลุล่วงไปโดยถูกต้องและสุจริตก็ดี ท่านว่านายจ้างจะไล่ออกโดยมิพักต้องบอกกล่าวล่วงหน้าหรือให้สินไหมทดแทนก็ได้

กล่าวคือนายจ้างมีสิทธิเลิกจ้างได้เลยไม่ต้องบอกกล่าวล่วงหน้า กรณีดังนี้ 

1. ลูกจ้างจงใจขัดคำสั่งของนายจ้างอันชอบด้วยกฎหมาย
2. ลูกจ้างละเลยำม่ทำตามคำสั่งเป็นประจำ
3. ลูกจ้างทิ้งงาน
4.  ลูกจ้างทำผิดอย่างร้ายแรง
5. ลูกจ้างเรื่องอื่นๆ ไม่สมแก่การปฏิบัติหน้าที่ของตนให้เสร็จโดยถูกต้องและสุจริต ”

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 7189/2562

ในการทำงานโจทก์กับจำเลยมีข้อตกลงต่อการรักษาความลับและพันธกรณีอื่น ๆ โดยโจทก์ยินยอมที่ป้องกันรักษาความลับของข้อมูลและสารสนเทศของจำเลย อันแสดงให้เห็นว่า จำเลย ให้ความสำคัญต่อการป้องกันและเก็บรักษาข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับกิจการของจำเลย การที่โจทก์นำข้อมูลเอกสารหมาย ล.5 ซึ่งมีเนื้อหาเกี่ยวกับกิจการและการบริหารจัดการองค์กรของจำเลยเพื่อรับรองมาตรฐานการฝึกอบรมและการประเมินของจำเลยส่งเข้าจดหมายอิเล็กทรอนิกส์ส่วนตัวของโจทก์ ทำให้ง่ายต่อการส่งข้อมูลดังกล่าวต่อไป หรือนำข้อมูลออกไปโดยจำเลยไม่อาจติดตามได้ การกระทำของโจทก์ถือเป็นการปฏิบัติหน้าที่ด้วยความไม่สุจริตและเป็นการนำความลับของจำเลยไปเปิดเผยโดยไม่ได้รับอนุญาต เป็นการจงใจทำให้นายจ้างได้รับความเสียหาย และถือเป็นการกระทำผิดวินัยตามข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานตามเอกสารหมาย จ.2 ข้อ 33.4 และ 33.5 เป็นกรณีร้ายแรง จำเลยจึงเลิกจ้างโจทก์ได้โดยไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยตาม พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ.2541 มาตรา 119 (2) (4) ไม่ต้องบอกกล่าวล่วงหน้าตาม ป.พ.พ. มาตรา 583 และไม่เป็นการเลิกจ้างที่ไม่เป็นธรรมตาม พ.ร.บ.จัดตั้งศาลแรงงานและวิธีพิจารณาคดีแรงงาน พ.ศ.2522 มาตรา 49

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 6609/2561

การที่โจทก์ให้ ณ. เปิดบัญชีเงินฝากกระแสรายวันกับธนาคารจำเลย สาขาพาราไดซ์ พาร์ค และเปิดบัญชีเงินฝากกระแสรายวันกับธนาคาร ท. สาขาหนึ่งพัน โดยโจทก์ออกค่าใช้จ่ายให้จากนั้นให้ ณ. สั่งจ่ายเช็คธนาคาร ท. จำนวนเงิน 50,000,000 บาท ให้ตนเองแล้วโจทก์นำเช็คดังกล่าวเรียกเก็บเงินที่ธนาคารจำเลย สาขาซีคอนสแควร์ เพื่อเข้าบัญชีของ ณ. ที่ธนาคารจำเลยสาขาพาราไดซ์ พาร์ค ทั้งที่โจทก์รู้อยู่แล้วว่าเงินในบัญชีของ ณ. ไม่พอจ่ายตามเช็คและยังกระทำในลักษณะเดียวกันนี้อีกสามครั้งโดยมีเจตนาเพื่อเพิ่มยอดเงินฝากของธนาคารจำเลย สาขาพาราไดซ์ พาร์ค อันเป็นการสร้างผลงาน (KPI) ของโจทก์ ถือได้ว่าเป็นการกระทำที่ไม่ซื่อสัตย์สุจริตทำให้ตนเองได้รับประโยชน์ว่าสามารถดำเนินงานได้ตามเป้าหมาย การกระทำของโจทก์ส่งผลให้จำนวนเงินที่จำเลยรับฝากผิดไปจากความเป็นจริงทำให้การแปลผลการประกอบการของจำเลยไม่ตรงความจริงตามไปด้วย ส่งผลกระทบต่อความมั่นคงของตลาดเงิน จำเลยประกอบกิจการธนาคารพาณิชย์ซึ่งต้องอาศัยความเชื่อถือไว้วางใจจากประชาชนเป็นสำคัญ การกระทำดังกล่าวอาจทำให้จำเลยขาดความเชื่อถือไว้วางใจในการประกอบธุรกิจส่งผลให้เกิดความเสียหายร้ายแรงได้ เป็นการกระทำฝ่าฝืนข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานที่ระบุไว้ว่าพนักงานต้องปฏิบัติหน้าที่ด้วยความซื่อสัตย์สุจริต พนักงานผู้ใดปฏิบัติหรือละเว้นการปฏิบัติหน้าที่โดยมิชอบหรือโดยทุจริตเพื่อให้ตนเองหรือผู้อื่นได้ประโยชน์อันมิควรได้เป็นการทุจริตต่อหน้าที่และผิดวินัยอย่างร้ายแรง และที่ระบุไว้ว่าพนักงานผู้ใดจงใจในการปฏิบัติหน้าที่ ไม่ปฏิบัติตามกฎหมาย ฝ่าฝืนระเบียบ ข้อบังคับของธนาคารอาจเป็นเหตุให้ธนาคารได้รับความเสียหายถือเป็นความผิดวินัยอย่างร้ายแรง อีกทั้งการที่โจทก์มอบรหัสประจำตำแหน่ง (Password) ของตนเองให้ ว. เพื่อใช้อนุมัติรายการนำฝากเช็คดังกล่าวเข้าบัญชีนั้น โจทก์เป็นผู้จัดการสาขา รหัสประจำตำแหน่ง (Password) ของโจทก์สามารถใช้ทำธุรกรรมการเงินของสาขาได้ทั้งหมด ซึ่งเสี่ยงต่อการเกิดความเสียหายทางการเงินสูงมาก การกระทำดังกล่าวเป็นการฝ่าฝืนระเบียบการปฏิบัติงานประจำวันของสำนัก/สาขา ที่ระบุไว้ว่าห้ามบอกกล่าวหรือแสดงสัญลักษณ์ใด ๆ อันทำให้ผู้อื่นล่วงรู้ User ID และ Password ของตนเอง มิฉะนั้นจะถือว่ามีความผิดอย่างร้ายแรง และที่ระบุไว้ว่าในระหว่างวันทำการ หากเจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติหน้าที่ใด ๆ มีความจำเป็น ต้องมอบหมายงานให้เจ้าหน้าที่ท่านอื่นปฏิบัติงานแทน ห้ามมอบหมาย Password ของตนเองอย่างเด็ดขาด การกระทำของโจทก์ทั้งสองกรณีเป็นการฝ่าฝืนข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน ระเบียบ หรือคำสั่งของจำเลยอันชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรมกรณีที่ร้ายแรงแล้ว ดังนั้น การที่จำเลยเลิกจ้างโจทก์ด้วยเหตุดังกล่าวจึงเป็นการเลิกจ้างโดยไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยตาม พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ.2541 มาตรา 119 วรรคหนึ่ง (4)

ในการพิจารณาว่าโจทก์มีสิทธิได้รับสินจ้างแทนการบอกกล่าวล่วงหน้าหรือไม่นั้น ต้องพิจารณาตาม ป.พ.พ. มาตรา 583 และ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ.2541 มาตรา 17 มิใช่พิจารณาว่าหากการเลิกจ้างโจทก์เป็นการเลิกจ้างที่ไม่เป็นธรรมแล้ว โจทก์ก็มีสิทธิได้รับสินจ้างแทนการบอกกล่าวล่วงหน้าจากจำเลยดังที่โจทก์อ้าง เมื่อโจทก์ฝ่าฝืนข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน ระเบียบ หรือคำสั่งของจำเลยอันชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรมกรณีร้ายแรงแล้ว โจทก์จึงไม่มีสิทธิได้รับสินจ้างแทนการบอกกล่าวล่วงหน้าตาม ป.พ.พ. มาตรา 583 และ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ.2541 มาตรา 17 วรรคสี่ 

การเลิกจ้างไม่เป็นธรรม คือ ?

การเลิกจ้างเป็นอำนาจของนายจ้าง แต่นายจ้างไม่สามารถให้ลูกจ้างออกจากงานโดย ไม่มีเหตุอันสมควร ถูกกลั่นแกล้ง ไม่สุจริต หรือ ฝ่าฝืนขั้นตอนที่กฎหมายกำหนด ไม่ได้ ซึ่งรวมถึง

• ไร้เหตุอันสมควร: เช่น เลิกจ้างเพราะลูกจ้างไม่สวย, มาสายเพียงวันเดียว, หรือการใช้สิทธิโดยไม่สุจริต
• ฝ่าฝืนขั้นตอน: ไม่ปฏิบัติตามระเบียบข้อบังคับการทำงาน หรือข้อตกลงสภาพการจ้างที่ระบุไว้
• ขัดต่อกฎหมายเฉพาะ: เช่น เลิกจ้างโดยฝ่าฝืน พ.ร.บ. แรงงานสัมพันธ์ฯ (การใช้สิทธิรวมกลุ่มทางแรงงาน) หรือ พ.ร.บ. คุ้มครองแรงงานฯ

ลูกจ้างเรียกร้องอะไรได้บ้าง?

เมื่อถูกเลิกจ้างอย่างไม่เป็นธรรม ไม่ว่าจะด้วยเหตุผลอะไรก็ตาม ลูกจ้างมีสิทธิเรียกร้องเอากับนายจ้าง ตามกฎหมาย ได้ดังต่อไปนี้

• ค่าชดเชย (Severance Pay): ตามอายุงาน (ตาม พ.ร.บ. คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541)
• ค่าเสียหายจากการเลิกจ้างไม่เป็นธรรม: ศาลอาจสั่งให้นายจ้างรับกลับเข้าทำงาน หรือจ่ายค่าเสียหายแทน (โดยพิจารณาจากอายุงานและความเดือดร้อน)
• สินจ้างแทนการบอกกล่าวล่วงหน้า: หากนายจ้างให้ออกทันทีโดยไม่แจ้งล่วงหน้าตามรอบจ่ายเงิน

การเลิกจ้างไม่เป็นธรรม กฎหมายไม่ได้กำหนดรูปแบบไว้เป็นการเฉพาะ เพราะกฎหมายต้องการให้อำนาจกับศาลเป็นผู้ใช้ดุลพินิจความความเหมาะสมและเป็นธรรม  

ค่าชดเชย

คำนิยาม  ตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541

 มาตรา 5 “ ในพระราชบัญญัตินี้ 

 “ค่าชดเชย” หมายความว่า เงินที่นายจ้างจ่ายให้แก่ลูกจ้างเมื่อเลิกจ้าง นอกเหนือจากเงินประเภทอื่นซึ่งนายจ้างตกลงจ่ายให้แก่ลูกจ้าง ”

หลักกฎหมาย 

มาตรา 118 “ ให้นายจ้างจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้างซึ่งเลิกจ้าง ดังต่อไปนี้

(1) ลูกจ้างซึ่งทำงานติดต่อกันครบหนึ่งร้อยยี่สิบวัน แต่ไม่ครบหนึ่งปี ให้จ่ายไม่น้อยกว่าค่าจ้างอัตราสุดท้ายสามสิบวัน หรือไม่น้อยกว่าค่าจ้างของการทำงานสามสิบวันสุดท้ายสำหรับลูกจ้างซึ่งได้รับค่าจ้างตามผลงานโดยคำนวณเป็นหน่วย

(2) ลูกจ้างซึ่งทำงานติดต่อกันครบหนึ่งปี แต่ไม่ครบสามปี ให้จ่ายไม่น้อยกว่าค่าจ้างอัตราสุดท้ายเก้าสิบวัน หรือไม่น้อยกว่าค่าจ้างของการทำงานเก้าสิบวันสุดท้ายสำหรับลูกจ้างซึ่งได้รับค่าจ้างตามผลงานโดยคำนวณเป็นหน่วย

(3) ลูกจ้างซึ่งทำงานติดต่อกันครบสามปี แต่ไม่ครบหกปี ให้จ่ายไม่น้อยกว่าค่าจ้างอัตราสุดท้ายหนึ่งร้อยแปดสิบวัน หรือไม่น้อยกว่าค่าจ้างของการทำงานหนึ่งร้อยแปดสิบวันสุดท้ายสำหรับลูกจ้างซึ่งได้รับค่าจ้างตามผลงานโดยคำนวณเป็นหน่วย

(4) ลูกจ้างซึ่งทำงานติดต่อกันครบหกปี แต่ไม่ครบสิบปี ให้จ่ายไม่น้อยกว่าค่าจ้างอัตราสุดท้ายสองร้อยสี่สิบวัน หรือไม่น้อยกว่าค่าจ้างของการทำงานสองร้อยสี่สิบวันสุดท้ายสำหรับลูกจ้างซึ่งได้รับค่าจ้างตามผลงานโดยคำนวณเป็นหน่วย

(5) ลูกจ้างซึ่งทำงานติดต่อกันครบสิบปี แต่ไม่ครบยี่สิบปี ให้จ่ายไม่น้อยกว่าค่าจ้างอัตราสุดท้ายสามร้อยวัน หรือไม่น้อยกว่าค่าจ้างของการทำงานสามร้อยวันสุดท้ายสำหรับลูกจ้างซึ่งได้รับค่าจ้างตามผลงานโดยคำนวณเป็นหน่วย

(6) ลูกจ้างซึ่งทำงานติดต่อกันครบยี่สิบปีขึ้นไป ให้จ่ายไม่น้อยกว่าค่าจ้างอัตราสุดท้ายสี่ร้อยวัน หรือไม่น้อยกว่าค่าจ้างของการทำงานสี่ร้อยวันสุดท้ายสำหรับลูกจ้างซึ่งได้รับค่าจ้างตามผลงานโดยคำนวณเป็นหน่วย

การเลิกจ้างตามมาตรานี้ หมายความว่า การกระทำใดที่นายจ้างไม่ให้ลูกจ้างทำงานต่อไปและไม่จ่ายค่าจ้างให้ ไม่ว่าจะเป็นเพราะเหตุสิ้นสุดสัญญาจ้างหรือเหตุอื่นใด และหมายความรวมถึงกรณีที่ลูกจ้างไม่ได้ทำงานและไม่ได้รับค่าจ้างเพราะเหตุที่นายจ้างไม่สามารถดำเนินกิจการต่อไป

ความในวรรคหนึ่งมิให้ใช้บังคับแก่ลูกจ้างที่มีกำหนดระยะเวลาการจ้างไว้แน่นอนและเลิกจ้างตามกำหนดระยะเวลานั้น

การจ้างที่มีกำหนดระยะเวลาตามวรรคสามจะกระทำได้สำหรับการจ้างงานในโครงการเฉพาะที่มิใช่งานปกติของธุรกิจหรือการค้าของนายจ้างซึ่งต้องมีระยะเวลาเริ่มต้นและสิ้นสุดของงานที่แน่นอนหรือในงานอันมีลักษณะเป็นครั้งคราวที่มีกำหนดการสิ้นสุด หรือความสำเร็จของงาน หรือในงานที่เป็นไปตามฤดูกาลและได้จ้างในช่วงเวลาของฤดูกาลนั้น ซึ่งงานนั้นจะต้องแล้วเสร็จภายในเวลาไม่เกินสองปีโดยนายจ้างและลูกจ้างได้ทำสัญญาเป็นหนังสือไว้ตั้งแต่เมื่อเริ่มจ้าง”

มาตรา 118/1 “การเกษียณอายุตามที่นายจ้างและลูกจ้างตกลงกันหรือตามที่นายจ้างกำหนดไว้ ให้ถือว่าเป็นการเลิกจ้างตามมาตรา 118 วรรคสอง

ในกรณีที่มิได้มีการตกลงหรือกำหนดการเกษียณอายุไว้ หรือมีการตกลงหรือกำหนดการเกษียณอายุไว้เกินกว่าหกสิบปี ให้ลูกจ้างที่มีอายุครบหกสิบปีขึ้นไปมีสิทธิแสดงเจตนาเกษียณอายุได้โดยให้แสดงเจตนาต่อนายจ้างและให้มีผลเมื่อครบสามสิบวันนับแต่วันแสดงเจตนา และให้นายจ้างจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้างที่เกษียณอายุนั้น ตามมาตรา 118 วรรคหนึ่ง ”

หลักเกณฑ์  เมื่อนายจ้างเลิกจ้างลูกจ้าง เหตุไม่เป็นธรรม  นายจ้างต้องจ่ายค่าชดเชยให้กับลูกจ้างนอกเหนือจากเงินประเภทอื่นซึ่งนายจ้างตกลงจ่ายให้แก่ลูกจ้าง ตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 มาตรา 118 และมาตรา 118/1 ตามหลักเกณฑ์ ดังนี้ 

1. นายจ้างเลิกจ้าง ไม่ใช้ลูกจ้างสมัครลาออกเอง  

1.1 นายจ้างไม่ให้ลูกจ้างทำงานต่อไปและไม่จ่ายค่าจ้างให้

1.2 ลูกจ้างไม่ได้ทำงานและไม่ได้รับค่าจ้างเพราะเหตุที่นายจ้างไม่อาจดำเนินกิจการต่อไปได้

1.3 ลูกจ้างเกษียณอายุตามที่ได้ตกลงกันหรือตามที่นายจ้างกำหนดตามมาตรา 118/1

1.3.1 หากมิได้ตกลงหรือกำหนดไว้ หรือตกลงกันหรือกำหนดไว้เกินกว่า 60 ปี ให้ลูกจ้างที่มีอายุครบ
60 ปีขึ้นไป มิสิทธิแสดงเจตนาเกษียณอายุได้ต่อนายจ้าง

1.3.2 เมื่อครบ 30 วันนับแต่วันแสดงเจตนา ให้นายจ้างจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้างที่เกษียณอายุนั้น

2.ลูกจ้างทำงานมาแล้วตามที่กำหนดในมาตรา 118 (1) ถึง (6) ให้นายจ้างจ่ายค่าชดเชยในอัตราไม่น้อยกว่าค่าจ้างอัตราสุดท้าย ดังต่อไปนี้

ข้อยกเว้น ไม่ต้องจ่ายค่าชดเชย ดังนี้ 

1. ลูกจ้างซึ่งมีระยะเวลาในการทำงานน้อยกว่า 120 วัน (มาตรา 118)

2. ลูกจ้างที่มิกำหนดระยะเวลาการจ้างไว้แน่นอน  และเลิกจ้างตามกำหนดระยะเวลาภายในกำหนด 2 ปี ที่มีลักษณะต่อไปนี้

2.1 ทำงานตามโครงการ

2.2 ทำงานอันมีลักษณะเป็นครั้งคราว

2.3 ทำงานที่เป็นไปตามฤดูกาล (มาตรา 118 วรรคสอง) 

3.ความผิดนั้นเกิดจากฝั่งของลูกจ้าง (มาตรา 119 ) 

พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 มาตรา 119 “นายจ้างไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้างซึ่งเลิกจ้างในกรณีหนึ่งกรณีใด ดังต่อไปนี้

(1) ทุจริตต่อหน้าที่หรือกระทำความผิดอาญาโดยเจตนาแก่นายจ้าง

(2) จงใจทำให้นายจ้างได้รับความเสียหาย

(3) ประมาทเลินเล่อเป็นเหตุให้นายจ้างได้รับความเสียหายอย่างร้ายแรง

(4) ฝ่าฝืนข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน ระเบียบ หรือคำสั่งของนายจ้างอันชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรม และนายจ้างได้ตักเตือนเป็นหนังสือแล้ว เว้นแต่กรณีที่ร้ายแรง นายจ้างไม่จำเป็นต้องตักเตือน

            หนังสือเตือนให้มีผลบังคับได้ไม่เกินหนึ่งปีนับแต่วันที่ลูกจ้างได้กระทำผิด

(5) ละทิ้งหน้าที่เป็นเวลาสามวันทำงานติดต่อกันไม่ว่าจะมีวันหยุดคั่นหรือไม่ก็ตาม โดยไม่มีเหตุอันสมควร

(6) ได้รับโทษจำคุกตามคำพิพากษาถึงที่สุดให้จำคุก

ในกรณี (6) ถ้าเป็นความผิดที่ได้กระทำโดยประมาทหรือความผิดลหุโทษต้องเป็นกรณีที่เป็นเหตุให้นายจ้างได้รับความเสียหาย

การเลิกจ้างโดยไม่จ่ายค่าชดเชยตามวรรคหนึ่ง ถ้านายจ้างไม่ได้ระบุข้อเท็จจริงอันเป็นเหตุที่เลิกจ้างไว้ในหนังสือบอกเลิกสัญญาจ้างหรือไม่ได้แจ้งเหตุที่เลิกจ้างให้ลูกจ้างทราบในขณะที่เลิกจ้างนายจ้างจะยกเหตุนั้นขึ้นอ้างในภายหลังไม่ได้  ”

ข้อยกเว้นตามมาตรา 119 ที่นายจ้างไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยให้กับลูกจ้างดังต่อไปนี้   

1. เป็นบทบัญญัติที่เป็นข้อยกเว้นที่นายจ้างจะไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้าง เมื่อกระทำความผิดตามมาตรา 119 (1)-(6) 

2. เมื่อลูกลูกจ้างกระทำความผิดนายจ้างต้องเตือนก่อน โดยต้องระบุข้อเท็จจริงอันเป็นเหตุที่เลิกจ้างไว้ในหนังสือบอกเลิกสัญญาจ้าง หรือจะต้องแจ้งด้วยวาจาถึงเหตุนั้น หากนายจ้างมิได้ระบุหรือไม่ได้แจ้ง นายจ้างก็ไม่มีสิทธิที่จะยกเหตุดังกล่าวอ้างในภายหลังเพื่อที่จะไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้าง 

3. เหตุที่นายจ้างไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้างซิ่งเลิกจ้างมีดังนี้

3.1 ลูกจ้างจงใจทำให้นายจ้างได้รับความเสียหาย

3.2 ลูกจ้างประมาทเลินเล่อเป็นเหตุให้นายจ้างได้รับความเสียหายอย่างร้ายแรง

3.3 ลูกจ้างทุจริตต่อหน้าที่หรือกระทำความผิดอาญาโดยเจตนาแก่งานจ้าง

3.4 ฝ่าฝืนข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานหรือระเบียบหรือคำสั่งของนายจ้างอันชอบด้วยกฎหมายและเป็นธรรมและนายจ้างได้ตักเตือนเป็นหนังสือแล้ว

เว้นแต่  กรณีที่ร้ายแรงนายจ้างไม่จำเป็นต้องตักเตือน

• ลูกจ้างได้ละทิ้งหน้าที่ไปเป็นเวลา 3 วันติดต่อกันโดยไม่มีเหตุอันสมควร
• ลูกจ้างได้รับโทษจำคุกตามคำพิพากษาถึงที่สุดให้จำคุกเว้นแต่เป็นโทษสำหรับความผิดที่กระทำโดยประมาทหรือความผิดลหุโทษ

ข้อสังเกต

1. การแสดงเจตนาเลิกจ้างอาจแสดงเจตนา โดยเปิดเผยหรือโดยปริยายก็ได้

2. ต้องเป็นการแสดงเจตนาจากนายจ้าง หรือผู้ที่นายจ้างมอบอำนาจเท่านั้น 

การดำเนินกระบวนการตามกฎหมายเพื่อใช้สิทธิเมื่อถูกเลิกจ้างไม่เป็นธรรม

วัตถุประสงค์ในการจัดตั้งศาลแรงงานขึ้น อาศัยหลัก “สะดวก รวดเร็ว ประหยัด เป็นธรรม” นั้นหมายถึงว่าลูกจ้างสามารถฟ้องได้ง่ายๆ โดยจะจ้างทนายความหรือไม่ก็ได้ ซึ่งลูกจ้างสามารถดำเนินการเองโดยติดต่อที่ศาลแรงงานด้วยตนเอง จะมีเจ้าหน้าที่นิติกรของศาลให้การช่วยเหลือในการร่างคำฟ้องให้ และคดีแรงงานนั้นจะไม่ต้องเสียค่าธรรมเนียมศาล และมีกระบวนการไกล่เกลี่ยเพื่อให้ทั้งสองฝ่ายหาข้อยุติที่เป็นธรรมที่สุด

ลูกจ้างที่ต้องการใช้สิทธิในการฟ้องร้องคดี กรณีเลิกจ้างไม่เป็นธรรม ต้องยื่นฟ้องต่อศาลในเขตอำนาจของศาลแรงงานเท่านั้น  จะไปร้องที่กรมคุ้มครองแรงงานไม่ได้ 

หากว่าลูกจ้างมีการร้องไปที่คุ้มครองแรงงานก่อนแล้ว และลูกจ้างได้ค่าชดเชยตามกฎหมายไปแล้วก็ตาม  ลูกจ้างยังไม่ถูกตัดสิทธิที่ลูกจ้างจะมาฟ้องร้องคดีต่อศาลแรงงาน กรณีเลิกจ้างไม่เป็นธรรมได้อีก   

 เนื่องจากศาลแรงงานเท่านั้น  ถึงจะมีอำนาจสั่งให้นายจ้างกระทำการดังต่อไปนี้ 

1. ให้ลูกจ้างกลับทำงาน คิดค่าจ้างเท่าเดิม 

2. ให้นายจ้างชดใช้ค่าเสียหายที่เกิดจากการเลิกจ้างไม่เป็นธรรม 

และศาลจะมีอำนาจในการสั่งให้นายจ้างให้มีผลอย่างหนึ่งอย่างใดเท่านั้น 

**ขอแนะนำ วิธีการนี้ไม่อยากแนะนำให้ทำถึงแม้ว่าสามารถทำได้ เพราะว่า มันเสียเวลาและว้ำซ้อนกัน 

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 4064/2530

การเลิกจ้างไม่เป็นธรรมตามพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลแรงงานและวิธีพิจารณาคดีแรงงาน พ.ศ.2522 มาตรา 49 นั้นจะต้องพิจารณาถึงสาเหตุอันเป็นมูลเลิกจ้างว่าเป็นสาเหตุที่สมควรหรือไม่ ไม่ได้ขึ้นอยู่กับเหตุว่านายจ้างจะต้องจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้างหรือไม่ เพราะการจ่ายค่าชดเชยเป็นผลตามมาภายหลังการเลิกจ้าง

อ.แอบกระโดดขึ้นรถโดยสารที่โจทก์ขับและมีเงินค่าโดยสารไม่พอโจทก์จึงเรียกเก็บเพียงครึ่งราคาโดยไม่ได้มีเจตนาทุจริตหรือเจตนาทำผิดระเบียบข้อบังคับของจำเลย การที่จำเลยให้โจทก์ออกจากงานด้วยเหตุนี้ จึงเป็นการเลิกจ้างที่ไม่เป็นธรรม.

โจทก์ฟ้องว่า จำเลยให้โจทก์ออกจากงานโดยกล่าวหาว่าโจทก์ทุจริตต่อหน้าที่ ทำผิดระเบียบข้อบังคับของจำเลย โดยโจทก์ไม่มีความผิดตามที่จำเลยกล่าวอ้าง เป็นการเลิกจ้างไม่เป็นธรรม ขอให้บังคับจำเลยให้รับโจทก์กลับเข้าทำงานและชดใช้ค่าเสียหาย

จำเลยให้การว่า โจทก์ปฏิบัติฝ่าฝืนระเบียบข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานของจำเลยอย่างร้ายแรง โดยรับผู้โดยสารที่ไม่มีค่าโดยสารไปกับรถจำเลยและได้เรียกเก็บเงินค่าโดยสารจากผู้โดยสาร แต่นำเงินไปซื้อตั๋วไม่ครบตามจำนวนที่เรียกเก็บ โดยมีเจตนาทุจริต การที่จำเลยให้โจทก์ออกจากงาน จึงเป็นการเลิกจ้างที่เป็นธรรม ขอให้ยกฟ้อง

ศาลแรงงานกลางวินิจฉัยว่า นางสาวอมรรัตน์ผู้โดยสารแอบกระโดดขึ้นรถ หาใช่โจทก์เจตนาจะรับผู้โดยสารที่ไม่มีตั๋วโดยสารไม่ นางสาวอมรรัตน์ว่าจะไปหาพี่ที่กรุงเทพแต่ไม่ได้เอาบัตรนักเรียนมา และมีเงินอยู่เพียง 50 บาท โจทก์จึงซื้อตั๋วในอัตราครึ่งราคาเป็นเงิน 35 บาท โจทก์ยังไม่มีเงินทอนจึงบอกให้นางสาวอมรรัตน์รอเอาคืนข้างหน้า โจทก์หาได้มีเจตนาเอาเงินทอนนั้นเป็นประโยชน์ส่วนตนไม่และได้มอบเงินนี้ให้นายตรวจโดยดี โจทก์จึงไม่มีเจตนาที่จะเก็บเงินไม่ครบ การกระทำของโจทก์จึงมิได้มีเจตนาทุจริตและทำผิดระเบียบข้อบังคับของจำเลย การที่จำเลยให้โจทก์ออกจากงานด้วยเหตุดังกล่าว จึงเป็นการเลิกจ้างที่ไม่เป็นธรรม พิพากษาให้จำเลยรับโจทก์กลับเข้าทำงานในตำแหน่งหน้าที่อัตราค่าจ้างเดิม และให้ใช้ค่าเสียหายตั้งแต่วันสั่งพักงานจนกว่าจะรับเข้าทำงาน และให้โจทก์คืนเงินที่จำเลยจ่ายให้โจทก์เนื่องจากการเลิกจ้างแก่จำเลยด้วย

จำเลยอุทธรณ์ต่อศาลฎีกา

ศาลฎีกาแผนกคดีแรงงานวินิจฉัยว่า การเลิกจ้างที่ไม่เป็นธรรมตามพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลแรงงานและวิธีพิจารณาคดีแรงงาน พ.ศ. 2522มาตรา 49 นั้น ศาลจะต้องพิจารณาถึงสาเหตุอันเป็นมูลให้มีการเลิกจ้างว่าเป็นสาเหตุที่สมควรหรือไม่ การไม่จ่ายค่าชดเชยมิใช่เป็นสาเหตุแห่งการเลิกจ้าง การเลิกจ้างจะเป็นธรรมหรือไม่ ไม่ได้อยู่ด้วยเหตุที่ว่านายจ้างไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยให้แก่ลูกจ้าง เพราะการไม่จ่ายค่าชดเชยนั้นเป็นผลที่ตามมาภายหลังการเลิกจ้างแล้วเท่านั้น สำหรับคดีนี้ เมื่อพิจารณาจากข้อเท็จจริงที่ศาลแรงงานกลางฟังมาแล้วศาลฎีกาเห็นพ้องด้วยกับคำวินิจฉัยของศาลแรงงานกลาง

พิพากษายืน.

ประเด็นข้อต่อสู้ในคดีเลิกจ้างไม่เป็นธรรม ไม่จำเป็นจะต้องมีการชี้แจ้งไว้ในหนังสือเลิกจ้างเหมือนเช่น ประเด็นข้อต่อสู้ในการเรียกค่าชดเชย (ฎ.5481/2556) 

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5481/2556

พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน ฯ มาตรา 108 บังคับให้นายจ้างซึ่งมีลูกจ้างรวมกันตั้งแต่สิบคนขึ้นไป จัดให้มีข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน และมาตรา 110 บัญญัติเกี่ยวกับวิธีปฏิบัติในกรณีที่มีการแก้ไขเพิ่มเติมข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานโดยให้นายจ้างประกาศข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานที่มีการแก้ไขเพิ่มเติมนั้น แต่ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน ฯ ไม่ได้บัญญัติถึงกระบวนการที่นายจ้างและลูกจ้างต้องปฏิบัติเพื่อให้มีการแก้ไขเพิ่มเติมข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน แต่กระบวนการดังกล่าวได้บัญญัติไว้ใน พ.ร.บ.แรงงานสัมพันธ์ ฯ มาตรา 10 วรรคสาม ซึ่งบัญญัติให้ในกรณีเป็นที่สงสัยว่าในสถานประกอบกิจการมีข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างหรือไม่ให้ถือว่าข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานที่นายจ้างต้องจัดให้มีตามกฎหมายว่าด้วยการคุ้มครองแรงงานเป็นข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้าง ดังนั้น หากผู้ร้องประสงค์จะแก้ไข เปลี่ยนแปลง หรือยกเลิกข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานซึ่งเป็นข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างโดยไม่แจ้งข้อเรียกร้องต่อลูกจ้างในทางที่ไม่เป็นคุณแก่ลูกจ้าง ผู้ร้องต้องได้รับความยินยอมจากลูกจ้างหรือมิฉะนั้นผู้ร้องจะต้องแจ้งข้อเรียกร้องต่อลูกจ้างตาม พ.ร.บ.แรงงานสัมพันธ์ ฯ มาตรา 13 จนมีการเจรจาตกลงกันหรือหากไม่สามารถตกลงกันได้ก็ต้องปฏิบัติให้ถูกต้องตามขั้นตอนของ พ.ร.บ.แรงงานสัมพันธ์ ฯ ต่อไป

อายุความ

ฟ้องค่าเสียหายจากการเลิกจ้างไม่เป็นธรรม อายุความ 10 ปี

การคำนวณค่าเสียหาย จากการเลิกจ้างไม่เป็นธรรม คำนวณจาก

1. อายุของลูกจ้าง

2.ระยะเวลาการทำงาน

3.ความเดือนร้อนของลูกจ้างที่ถูกเลิกจ้าง

4.มูลเหตุแห่งการเลิกจ้าง

5. เงินค่าชดเชยที่มีสิทธิ์ได้รับ

เบื้องต้นในการแนะนำหลีกเลี่ยงในการให้กู้ยืมเงินกัน หากหลีกเลี่ยงไม่ได้จริงๆ ต้องผู้ให้กู้ต้องทำเป็นสัญญากู้ยืมเงินกันให้ชัดเจน หรือมีแชทข้อความการกู้ยืมเงินกัน มีสลิปการโอนเงิน ไว้ด้วย เพื่อเกิดปัญหาลูกหนี้ผิดนัดชำระหนี้ จนทำให้มีข้อพิพาทต้องว่าจ้างทนายความฟ้องร้องคดีกันในศาล

หลักฐานการกู้ยืมเงิน

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ 

มาตรา 653 “ การกู้ยืมเงินกว่าสองพันบาทขึ้นไปนั้น ถ้ามิได้มีหลักฐานแห่งการกู้ยืมเป็นหนังสืออย่างใดอย่างหนึ่งลงลายมือชื่อผู้ยืมเป็นสำคัญ จะฟ้องร้องให้บังคับคดีหาได้ไม่

            ในการกู้ยืมเงินมีหลักฐานเป็นหนังสือนั้น ท่านว่าจะนำสืบการใช้เงินได้ต่อเมื่อมีหลักฐานเป็นหนังสืออย่างใดอย่างหนึ่งลงลายมือชื่อผู้ให้ยืมมาแสดงหรือเอกสารอันเป็นหลักฐานแห่งการกู้ยืมนั้นได้เวนคืนแล้ว หรือได้แทงเพิกถอนลงในเอกสารนั้นแล้ว”

พระราชบัญญัติว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ 2544 

มาตรา 4 “ในพระราชบัญญัตินี้ 

“ธุรกรรม” หมายความว่า การกระทําใดๆ ที่เกี่ยวกับกิจกรรมในทางแพ่งและพาณิชย์หรือ ในการดําเนินงานของรัฐตามที่กําหนดในหมวด 4  

“อิเล็กทรอนิกส์” หมายความว่า การประยุกต์ใช้วิธีการทางอิเล็กตรอน ไฟฟ้า คลื่น แม่เหล็กไฟฟ้า หรือวิธีอื่นใดในลักษณะคล้ายกัน และให้หมายความรวมถึงการประยุกต์ใช้วิธีการทาง แสง วิธีการทางแม่เหล็ก หรืออุปกรณ์ที่เกี่ยวข้องกับการประยุกต์ใช้วิธีต่างๆ เช่นว่านั้น 

“ธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์” หมายความว่า ธุรกรรมที่กระทําขึ้นโดยใช้วิธีการทาง อิเล็กทรอนิกส์ทั้งหมดหรือแต่บางส่วน 

“ข้อความ” หมายความว่า เรื่องราวหรือข้อเท็จจริง ไม่ว่าจะปรากฏในรูปแบบของตัว อักษร ตัวเลข เสียง ภาพ หรือรูปแบบอื่นใดที่สื่อความหมายได้โดยสภาพของสิ่งนั้นเองหรือโดย ผ่านวิธีการใดๆ

“ข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์” หมายความว่า ข้อความที่ได้สร้าง ส่ง รับ เก็บรักษา หรือ ประมวลผลด้วยวิธีการทางอิเล็กทรอนิกส์ เช่น วิธีการแลกเปลี่ยนข้อมูลทางอิเล็กทรอนิกส์ จดหมายอิเล็กทรอนิกส์ โทรเลข โทรพิมพ์ หรือโทรสาร

“ลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์” หมายความว่า อักษร อักขระ ตัวเลข เสียงหรือสัญลักษณ์อื่น ใดที่สร้างขึ้นให้อยู่ในรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์ซึ่งนํามาใช้ประกอบกับข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์เพื่อแสดง ความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลกับข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อระบุตัวบุคคลผู้เป็น เจ้าของลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์ที่เกี่ยวข้องกับข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์นั้น และเพื่อแสดงว่าบุคคล ดังกล่าวยอมรับข้อความในข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์นั้น 

“ระบบข้อมูล” หมายความว่า กระบวนการประมวลผลด้วยเครื่องมืออิเล็กทรอนิกส์สําหรับ สร้าง ส่ง รับ เก็บรักษา หรือประมวลผลข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ 

“การแลกเปลี่ยนข้อมูลทางอิเล็กทรอนิกส์” หมายความว่า การส่งหรือรับข้อความด้วย วิธีการทางอิเล็กทรอนิกส์ระหว่างเครื่องคอมพิวเตอร์โดยใช้มาตรฐานที่กําหนดไว้ล่วงหน้า

“ผู้ส่งข้อมูล” หมายความว่า บุคคลซึ่งเป็นผู้ส่งหรือสร้างข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ก่อนจะมีการ เก็บรักษาข้อมูลเพื่อส่งไปตามวิธีการที่ผู้นั้นกําหนด โดยบุคคลนั้นอาจจะส่งหรือสร้างข้อมูล อิเล็กทรอนิกส์ด้วยตนเอง หรือมีการส่งหรือสร้างข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ในนามหรือแทนบุคคลนั้นก็ได้ ทั้งนี้ไม่รวมถึงบุคคลที่เป็นสื่อกลางสําหรับข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์นั้น 

“ผู้รับข้อมูล” หมายความว่า บุคคลซึ่งผู้ส่งข้อมูลประสงค์จะส่งข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ให้และ ได้รับข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์นั้น ทั้งนี้ไม่รวมถึงบุคคลที่เป็นสื่อกลางสําหรับข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์นั้น 

“บุคคลที่เป็นสื่อกลาง” หมายความว่า บุคคลซึ่งกระทําการในนามผู้อื่นในการส่ง รับ หรือ เก็บรักษาข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์อันใดอันหนึ่งโดยเฉพาะ รวมถึงให้บริการอื่นที่เกี่ยวกับข้อมูล อิเล็กทรอนิกส์นั้น

“ใบรับรอง” หมายความว่า ข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์หรือการบันทึกอื่นใด ซึ่งยืนยันความ เชื่อมโยงระหว่างเจ้าของลายมือชื่อกับข้อมูลสําหรับใช้สร้างลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์ 

“เจ้าของลายมือชื่อ” หมายความว่า ผู้ซึ่งถือข้อมูลสําหรับใช้สร้างลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์ และสร้างลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์นั้นในนามตนเองหรือแทนบุคคลอื่น

“คู่กรณีที่เกี่ยวข้อง” หมายความว่า ผู้ซึ่งอาจกระทําการใดๆ โดยขึ้นอยู่กับใบรับรองหรือ ลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์ 

“หน่วยงานของรัฐ” หมายความว่า กระทรวง ทบวง กรม ส่วนราชการที่เรียกชื่ออย่าง อื่นและมีฐานะเป็นกรม ราชการส่วนภูมิภาค ราชการส่วนท้องถิ่น รัฐวิสาหกิจที่ตั้งขึ้นโดย พระราชบัญญัติหรือพระราชกฤษฎีกา และให้หมายความรวมถึงนิติบุคคล คณะบุคคล หรือบุคคล ซึ่งมีอํานาจหน้าที่ดําเนินงานของรัฐไม่ว่าในการใดๆ 

“คณะกรรมการ” หมายความว่า คณะกรรมการธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ 

“รัฐมนตรี” หมายความว่า รัฐมนตรีผู้รักษาการตามพระราชบัญญัตินี้ ”

มาตรา 7 “ห้ามมิให้ปฏิเสธความมีผลผูกพันและการบังคับใช้ทางกฎหมายของข้อความใด เพียงเพราะเหตุที่ข้อความนั้นอยู่ในรูปของข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์”

มาตรา 8 “ ภายใต้บังคับบทบัญญัติแห่งมาตรา 9 ในกรณีที่กฎหมายกําหนดให้การใดต้องทํา เป็นหนังสือ มีหลักฐานเป็นหนังสือ หรือมีเอกสารมาแสดง ถ้าได้มีการจัดทําข้อความขึ้นเป็นข้อมูล อิเล็กทรอนิกส์ที่สามารถเข้าถึงและนํากลับมาใช้ได้โดยความหมายไม่เปลี่ยนแปลง ให้ถือว่าข้อความ นั้นได้ทําเป็นหนังสือ มีหลักฐานเป็นหนังสือ หรือมีเอกสารมาแสดงแล้ว

  ในกรณีที่กฎหมายกําหนดให้ต้องมีการปิดอากรแสตมป์หากได้มีการชําระเงินแทนหรือ ดําเนินการอื่นใดด้วยวิธีการทางอิเล็กทรอนิกส์ตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่หน่วยงานของรัฐซึ่ง เกี่ยวข้องประกาศกําหนด ให้ถือว่าหนังสือ หลักฐานเป็นหนังสือ หรือเอกสาร ซึ่งมีลักษณะเป็นตรา สารนั้นได้มีการปิดอากรแสตมป์และขีดฆ่าตามกฎหมายนั้นแล้ว ในการนี้ในการกําหนดหลักเกณฑ์ และวิธีการของหน่วยงานของรัฐดังกล่าว คณะกรรมการจะกําหนดกรอบและแนวทางเพื่อเป็น มาตรฐานทั่วไปไว้ด้วยก็ได้ ”

มาตรา 9 “ในกรณีที่บุคคลพึงลงลายมือชื่อในหนังสือ ให้ถือว่าข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์นั้น มีการลงลายมือชื่อแล้ว ถ้า

  (1) ใช้วิธีการที่สามารถระบุตัวเจ้าของลายมือชื่อ และสามารถแสดงได้ว่าเจ้าของลายมือชื่อ รับรองข้อความในข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์นั้นว่าเป็นของตน และ

(2) วิธีการดังกล่าวเป็นวิธีการที่เชื่อถือได้โดยเหมาะสมกับวัตถุประสงค์ของการสร้างหรือส่ง ข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์โดยคํานึงถึงพฤติการณ์แวดล้อมหรือข้อตกลงของคู่กรณี

วิธีการที่เชื่อถือได้ตาม (2) ให้คํานึงถึง

ก. ความมั่นคงและรัดกุมของการใช้วิธีการหรืออุปกรณ์ในการระบุตัวบุคคล สภาพพร้อมใช้ งานของทางเลือกในการระบุตัวบุคคล กฎเกณฑ์เกี่ยวกับลายมือชื่อที่กําหนดไว้ในกฎหมายระดับ ความมั่นคงปลอดภัยของการใช้ลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์การปฏิบัติตามกระบวนการในการระบุตัว บุคคลผู้เป็นสื่อกลาง ระดับของการยอมรับหรือไม่ยอมรับ วิธีการที่ใช้ในการระบุตัวบุคคลในการทํา ธุรกรรม วิธีการระบุตัวบุคคล ณ ช่วงเวลาที่มีการทําธุรกรรมและติดต่อสื่อสาร

ข. ลักษณะ ประเภท หรือขนาดของธุรกรรมที่ทําจํานวนครั้งหรือความสม่ําเสมอในการทํา ธุรกรรม ประเพณีทางการค้าหรือทางปฏิบัติความสําคัญ มูลค่าของธุรกรรมที่ทํา หรือ

 ค. ความรัดกุมของระบบการติดต่อสื่อสาร

 ให้นําความในวรรคหนึ่งมาใช้บังคับกับการประทับตราของนิติบุคคลด้วยวิธีการทาง อิเล็กทรอนิกส์ด้วยโดยอนุโลม”

1. การฟ้องคดี ต้องมีหนังสือสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษร

การฟ้องร้องเรียกเงินคืนในกรณีผิดสัญญากู้ยืมเงินนั้น “หลักฐานแห่งการกู้ยืมเป็นหนังสือ” คือหัวใจสำคัญที่สุด การกู้ยืมเงินเกินกว่า 2,000 บาทขึ้นไป จะต้องมีหลักฐานเป็นลายลักษณ์อักษรที่ลงลายมือชื่อผู้กู้เป็นสำคัญ จึงจะสามารถฟ้องร้องบังคับคดีได้  ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 653

หลักฐานการกู้ยืมเงินไม่จำเป็นต้องมีแบบไว้ ขอเพียงให้มีรายละเอียดสำคัญครบถ้วนดังนี้

1. ข้อมูลคู่สัญญา: ระบุให้ชัดเจนว่าใครเป็นผู้กู้และใครเป็นผู้ให้กู้
2. จำนวนเงิน: ยอดเงินที่กู้ยืมกันจริง (ควรระบุทั้งตัวเลขและตัวอักษร)
3. เงื่อนไขการชำระคืน: กำหนดวันที่ต้องคืนเงิน หรือตกลงแบ่งจ่ายเป็นงวดอย่างไร
4. ดอกเบี้ย (ถ้ามี): ระบุอัตราดอกเบี้ยให้ชัดเจน (ต้องไม่เกินร้อยละ 15 ต่อปีตามกฎหมาย)
5. ลายมือชื่อ: สิ่งที่สำคัญที่สุดคือ “ลายมือชื่อผู้กู้” เพื่อเป็นการยืนยันความรับผิดชอบในหนี้นั้น

หากสัญญามีองค์ประกอบเหล่านี้ครบถ้วน ก็ถือเป็นหลักฐานที่ใช้ยันต่อศาลได้ทันที แม้จะเป็นกระดาษที่เขียนขึ้นเองด้วยลายมือก็ตาม

2.ไม่หลักฐานการกู้เป็นหนังสือ จะยื่นฟ้องร้องได้ไหม?

หลายคนอาจกังวลว่า เมื่อเพื่อนหรือคนรู้จักมายืมเงินผ่านโซเชียลมีเดียแล้วไม่ได้ทำหนังสือสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษรจะฟ้องร้องไม่ได้ แต่ในความเป็นจริง “หลักฐานดิจิทัล” มีน้ำหนักตามกฎหมายเทียบเท่าหนังสือสัญญา ตาม พ.ร.บ.ว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ฯ

เจ้าหนี้สามารถใช้ประวัติการสนทนา ไม่ว่าจะเป็นจาก LINE, Messenger หรืออีเมล มาใช้ยื่นฟ้องต่อศาลได้ โดยมีเงื่อนไขสำคัญคือหลักฐานนั้นต้องระบุรายละเอียดให้ชัดเจน ดังนี้

1. ตัวตนของผู้กู้: ข้อความต้องระบุได้ชัดเจนว่าใครเป็นคนขอกู้ (ชื่อบัญชีผู้ใช้ที่ยืนยันตัวตนได้)
2. เจตนาการกู้ยืม: มีข้อความขอยืมเงินและตกลงจะคืนเงินอย่างชัดแจ้ง
3. จำนวนเงิน: ระบุยอดเงินที่ขอกู้ยืม
4. หลักฐานการส่งมอบเงิน: “สลิปการโอนเงิน” (Slip) คือหลักฐานสำคัญที่สุดที่ยืนยันว่าการกู้ยืมสมบูรณ์แล้ว
5. วันกำหนดชำระ: หากมีระบุไว้จะช่วยให้การนับอายุความและการผิดนัดชัดเจนยิ่งขึ้น

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 6757/2560

จำเลยทำสัญญากู้ยืมเงินโจทก์ 595,500 บาท ตกลงชำระดอกเบี้ยในอัตราร้อยละ 1 ต่อเดือน จำเลยได้รับเงินที่กู้ยืมครบถ้วนแล้ว หลังจากทำสัญญาจำเลยไม่ชำระต้นเงิน คงชำระดอกเบี้ย 4 ครั้ง รวมเป็นเงิน 6,550 บาท การที่โจทก์ส่งข้อความทางเฟสบุ๊คถึงจำเลยมีใจความว่า เงินทั้งหมด 670,000 บาท ไม่ต้องส่งคืน ยกให้หมด ไม่ต้องส่งดอกอะไรมาให้ จะได้ไม่ต้องมีภาระหนี้สินติดตัว การส่งข้อมูลดังกล่าวเป็นการสนทนาผ่านระบบเครือข่ายอินเตอร์เน็ต ถือว่าเป็นการส่งข้อมูลทางอิเล็กทรอนิกส์ จึงต้องนำ พ.ร.บ.ว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ.2544 มาตรา 7 ถึง มาตรา 9 มาใช้บังคับด้วย แม้ข้อความนี้จะไม่มีการลงลายมือชื่อโจทก์ก็ตาม แต่การส่งข้อความทางเฟสบุ๊คจะปรากฏชื่อผู้ส่งด้วยและโจทก์ก็ยอมรับว่าได้ส่งข้อความถึงจำเลยจริง ข้อความการสนทนาดังกล่าวจึงรับฟังได้ว่า เป็นการแสดงเจตนาปลดหนี้ให้แก่จำเลยโดยมีหลักฐานเป็นหนังสือตาม ป.พ.พ. มาตรา 340 แล้ว หนี้ตามสัญญากู้ยืมย่อมระงับ จำเลยไม่ต้องรับผิดชำระหนี้แก่โจทก์ โจทก์ไม่มีอำนาจฟ้อง

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 8089/2556

การที่จำเลยนำบัตรกดเงินสดควิกแคชไปถอนเงินและใส่รหัสส่วนตัวเปรียบได้กับการลงลายมือชื่อตนเอง ทำรายการเบิกถอนเงินตามที่จำเลยประสงค์ และกดยืนยันทำรายการพร้อมรับเงินสดและสลิป การกระทำดังกล่าวถือเป็นหลักฐานการกู้ยืมเงินจากโจทก์ ตาม พ.ร.บ.ว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ.2544 มาตรา 7,8 และมาตรา 9 ประกอบกับคดีนี้จำเลยมีการขอขยายระยะเวลาผ่อนชำระหนี้สินเชื่อเงินสดควิกแคชที่จำเลยค้างชำระแก่โจทก์ ซึ่งโจทก์มีเอกสารซึ่งมีข้อความชัดว่าจำเลยรับว่าเป็นหนี้โจทก์ขอขยายเวลาชำระหนี้ โดยจำเลยลงลายมือชื่อมาแสดง จึงรับฟังเป็นหลักฐานแห่งการกู้ยืมอีกโสดหนึ่ง โจทก์จึงมีอำนาจฟ้อง

หนี้ชอบด้วยกฎหมายหรือไม่

ในการนำคดีขึ้นสู้ศาลนั้น ไม่ใช่ทุกเรื่องจะเป็นข้อพิพาทที่สามารถนำไปขึ้นสู่ศาลได้ทั้งหมด หากการกระทำนั้นขัดต่อหลักเกณฑ์ที่ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์กำหนด นิติกรรมนั้นอาจตกเป็น “โมฆะ” หรือ “โมฆียะ” ซึ่งส่งผลทางกฎหมายแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ  เช่น หนี้ค้ายาเสพติด หนี้การพนัน เป็นต้น เป็นหนี้ที่ไม่สามารถเรียกร้องกันได้ตามกฎหมาย ถือเป็นโมฆะ คือเรียกร้องกันไม่ได้ เนื่องจากเป็นหนี้ที่ขัดต่อกฎหมาย หรือความสงบเรียบร้อยของประชาชน นั้นจึงเป็นความเข้าใจผิดของหลายคน ที่คิดว่า หนี้ที่มีการตกลงกันแล้ว ย่อมเป็นหนี้ที่สามารถบังคับกันได้ตามกฎหมายทั้งหมด หากแต่ความเป็นจริง ไม่ใช่นิติกรรมทุกกรณีจะมีผลสมบูรณ์ตามกฎหมาย

นิติสัมพันธ์ ระหว่าง 2 ฝ่าย หรือมากกว่านี้ เกิดจากการตั้งใจทำ “นิติกรรม” เพื่อให้มีผลบังคับได้ตามกฎหมาย เช่น การทำสัญญากู้ยืม การซื้อขาย การเช่า หรือการค้ำประกัน นิติกรรมจะสมบูรณ์ตามกฎหมาย ต้องมีองค์ประกอบสำคัญ ดังนี้ 

1. ต้องเป็นการกระทำของบุคคล
   
2. ต้องกระทำโดยสมัครใจ ไม่ถูกข่มขู่หรือหลอกลวง
   
3. ต้องชอบด้วยกฎหมาย ไม่ขัดต่อกฎหมายหรือศีลธรรมอันดี
   
4. ต้องมุ่งให้เกิดผลทางกฎหมาย เช่น ก่อให้เกิดหนี้ สิทธิ หรือหน้าที่

หากขาดองค์ประกอบข้อใดข้อหนึ่ง นิติกรรมอาจตกเป็นโมฆะหรือโมฆียะได้ 

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 149   “นิติกรรม หมายความว่า การใด ๆ อันทำลงโดยชอบด้วยกฎหมายและด้วยใจสมัคร มุ่งโดยตรงต่อการผูกนิติสัมพันธ์ขึ้นระหว่างบุคคล เพื่อจะก่อ เปลี่ยนแปลง โอน สงวน หรือระงับซึ่งสิทธิ”

นิติกรรมที่เป็น “โมฆะ”  หมายถึง นิติกรรมที่กฎหมายถือว่าไม่มีผลตั้งแต่ต้น เสมือนไม่เคยเกิดขึ้น ไม่ก่อให้เกิดสิทธิหรือหน้าที่ใด ๆ ระหว่างคู่กรณี และไม่สามารถนำไปอ้างหรือบังคับได้

1. นิติกรรมที่มีวัตถุประสงค์ต้องห้ามหรือขัดศีลธรรม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 150 การใดมีวัตถุประสงค์เป็นการต้องห้ามโดยกฎหมาย เป็นการพ้นวิสัย หรือขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน การนั้นเป็นโมฆะ  ตัวอย่าง  หนี้การพนัน หนี้ที่เกิดจากการฉ้อโกง  หนี้หวยใต้ดิน  หนี้จากยาเสพติด หนี้ที่เกิดจากการกระทำอาญา ดอกเบี้ยเกินกฎหมาย หนี้นอกระบบ สัญญาที่สนับสนุนการกระทำผิดกฎหมาย  นิติกรรมเหล่านี้ ไม่ถือเป็นหนี้ตามกฎหมาย และไม่สามารถฟ้องร้องหรือทวงถามได้

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 150  “การใดมีวัตถุประสงค์เป็นการต้องห้ามชัดแจ้งโดยกฎหมายเป็นการพ้นวิสัยหรือเป็นการขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน การนั้นเป็นโมฆะ” 

2. นิติกรรมที่ไม่ทำตามแบบที่กฎหมายบังคับ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 152

การใดมิได้ทำให้ถูกต้องตามแบบที่กฎหมายบังคับไว้ การนั้นเป็นโมฆะ เช่น สัญญาที่กฎหมายกำหนดให้ต้องทำเป็นหนังสือ แต่กลับตกลงกันด้วยวาจาเพียงอย่างเดียว กฎหมายกำหนดให้ต้องจดทะเบียน แต่เป็นการทำสัญญากันระหว่างคู่สัญญเท่านั้น กฎหมายกำหนดต้องมีพยาน แต่สัญญาไม่มีพยาน ผลทางกฎหมายของนิติกรรมโมฆะ หมายความว่าไม่มีผลผูกพันตั้งแต่ต้น และไม่มีสิทธิฟ้องหรือทวงหนี้  คู่กรณีอ้างสิทธิจากนิติกรรมนั้นไม่ได้

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 152 “การใดมิได้ทำให้ถูกต้องตามแบบที่กฎหมายบังคับไว้ การนั้นเป็นโมฆะ”

นิติกรรมที่เป็น “โมฆียะ” หมายถึง นิติกรรมที่มีผลสมบูรณ์ในเบื้องต้น แต่กฎหมายเปิดโอกาสให้ผู้มีสิทธิบอกล้างได้ หากมีการบอกล้าง นิติกรรมจะสิ้นผลย้อนหลังไปถึงวันทำสัญญา

กรณีที่เป็นโมฆียะตามกฎหมาย เช่น ผู้เยาว์ทำสัญญาโดยไม่ได้รับความยินยอมจากผู้แทนโดยชอบธรรม  หรือบุคคลไร้ความสามารถทำนิติกรรมด้วยตนเอง จะทำให้ ผลทางกฎหมายของนิติกรรมโมฆียะ กล่าวคือ นิติกรรมจะมีผลผูกพันอยู่ก่อน  หากผู้มีสิทธิบอกล้าง จะทำให้นิติกรรมนั้นสิ้นผลได้ นั้นก็หมายความว่า หากไม่มีการบอกล้าง นิติกรรมยังคงมีผลใช้บังคับ 

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 153 “การใดมิได้เป็นไปตามบทบัญญัติของกฎหมายว่าด้วยความสามารถของบุคคล การนั้นเป็นโมฆียะ”

ดังนั้น หนี้ที่อยู่ภายใต้การคุ้มครองของ พ.ร.บ.ทวงถามหนี้ พ.ศ.2558 ซึ่งจะสามารถใช้กลไกการทวงถามหนี้ได้นั้น จะต้องเป็นหนี้ที่เกิดจากนิติกรรมตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 149 และหากเป็นหนี้ที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย ซึ่งมีผลทางกฎหมายเป็นโมฆะหรือโมฆียะตามกฎหมาย เจ้าหนี้ย่อมไม่มีสิทธิทวงถามหนี้ได้  หากมีการคุกคามหรือใช้ความรุนแรง แม้หนี้นั้นจะ ไม่ใช่หนี้ที่บังคับได้ตามกฎหมาย แต่เจ้าหนี้ยังคงต้องรับผิดตามกฎหมาย แต่การรับผิดนั้นจะเป็นการรับผิดตามกฎหมายอื่นแทน   

อายุความในการฟ้องคดี

ในการกู้ยืมเงิน หากลูกหนี้ไม่ชำระหนี้ตามที่ตกลงกันไว้ เจ้าหนี้ย่อมมีสิทธิใช้สิทธิเรียกร้องทางศาลเพื่อบังคับให้ลูกหนี้ชำระหนี้ได้ อย่างไรก็ดี สิทธิดังกล่าว มิได้มีอยู่ตลอดไป แต่ถูกจำกัดด้วยเรื่อง “อายุความฟ้องหนี้เงินกู้” ตามที่กฎหมายกำหนด

อายุความในการฟ้องคดีหนี้เงินกู้ สามารถแบ่งออกได้เป็น 2 กรณีหลัก คือ

• อายุความ 5 ปี และ
• อายุความ 10 ปี

1.กรณีกำหนดชำระเป็นงวด (อายุความ 5 ปี)

กรณี หนี้เงินกู้ที่ตกลงผ่อนชำระเป็นงวด ๆ ไม่ว่าจะเป็นรายเดือน รายปี หรือกำหนดชำระเป็นงวดตามสัญญา ถือเป็น อายุความหนี้ผ่อน ตามกฎหมายแพ่ง ซึ่งเจ้าหนี้และลูกหนี้ได้กำหนดเวลาชำระหนี้ไว้เป็นงวดอย่างชัดเจน

ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/33 “สิทธิเรียกร้องดังต่อไปนี้ให้มีกำหนดอายุความห้าปี
          (2) เงินที่ต้องชำระเพื่อผ่อนทุนคืนเป็นงวด ๆ”

ในการฟ้องคดีหนี้เงินกู้ หนึ่งในประเด็นสำคัญที่เจ้าหนี้มักเข้าใจคลาดเคลื่อน คือเรื่อง “อายุความหนี้เงินกู้” หลายคนเข้าใจว่า หนี้เงินกู้ทุกกรณีมีอายุความ 10 ปีเสมอ แต่ในทางกฎหมาย ความเข้าใจเช่นนั้นไม่ถูกต้องทั้งหมด แท้จริงแล้ว การพิจารณาอายุความ มิได้ดูเพียงชื่อของสัญญาว่าเป็น “สัญญากู้เงิน” เท่านั้น แต่ศาลจะพิจารณาไปถึง ลักษณะการชำระหนี้ที่คู่สัญญาเลือกผูกพันกันจริงว่าเป็นการชำระหนี้ก้อนเดียว หรือเป็นการผ่อนชำระเป็นงวด

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 12442/2553

แม้มีข้อตกลงกำหนดเงื่อนไขในการชำระเงินกู้คืนทุกเดือนตามคำสั่งหรือกำหนดชำระคืนเงินต้นพร้อมดอกเบี้ยทุกสิ้นเดือน เดือนละ 148,000 บาท ระยะเวลา 5 ปี เริ่มชำระงวดแรกวันที่ 23 กุมภาพันธ์ 2539 และงวดต่อๆ ไปทุกวันที่ 23 ของเดือน จนกว่าเงินต้นและดอกเบี้ยจะได้มีการชำระครบถ้วนแล้วอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่เมื่อผู้ให้กู้เดิมและจำเลยที่ 1 เลือกผูกพันตามข้อตกลงในการชำระหนี้เงินกู้พร้อมดอกเบี้ยคืนโดยวิธีชำระคืนเงินต้นพร้อมดอกเบี้ยทุกเดือนรวมระยะเวลา 5 ปี นิติสัมพันธ์ระหว่างผู้ให้กู้เดิมหรือโจทก์ผู้รับโอนสิทธิเรียกร้องกับจำเลยที่ 1 จึงต้องบังคับตามข้อตกลงที่คู่สัญญาเลือกปฏิบัติผูกนิติสัมพันธ์กันนั้น เมื่อข้อตกลงชำระหนี้เงินกู้คืนที่ตกลงผูกนิติสัมพันธ์กันนั้นเป็นการชำระหนี้เพื่อผ่อนทุนคืนเป็นงวดๆ สิทธิเรียกร้องให้ชำระหนี้เงินกู้ดังกล่าวจึงมีอายุความ 5 ปี ตาม ป.พ.พ. มาตรา 193/33 (2)

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 134/2551

สัญญากู้ยืมเงินมีข้อตกลงว่า จำเลยสัญญาว่าจะใช้เงินต้นพร้อมทั้งดอกเบี้ยคืนให้แก่โจทก์ โดยผ่อนชำระเป็นเดือน เดือนละ 5,000 บาท ดังนี้ การฟ้องเรียกร้องให้จำเลยชำระดอกเบี้ยพร้อมต้นเงินตามสัญญากู้ยืมเงินจึงถือได้ว่าเป็นการเรียกเอาดอกเบี้ยพร้อมต้นเงินเพื่อผ่อนต้นทุนคืนเป็นงวด ๆ อันมีกำหนดอายุความไว้ห้าปีตาม ป.พ.พ. มาตรา 193/33 (2) (มาตรา 166 เดิม) มิใช่กรณีที่ไม่มีกฎหมายบัญญัติไว้อันต้องใช้อายุความ 10 ปี ตามมาตรา 193/30

2.กรณีไม่ได้กำหนดชำระเป็นงวด (อายุความ 10 ปี)

ในกรณีที่ สัญญากู้ยืมเงินไม่ได้กำหนดรายละเอียดการชำระหนี้เป็นงวด ไม่ว่าจะเป็นรายเดือน รายปี หรือไม่มีการระบุวันครบกำหนดชำระหนี้ไว้โดยชัดแจ้ง หนี้ดังกล่าวถือเป็น หนี้เงินกู้ที่ไม่มีการแบ่งงวดชำระ

ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/30 “อายุความนั้น ถ้าประมวลกฎหมายนี้หรือกฎหมายอื่นมิได้บัญญัติไว้โดยเฉพาะ ให้มีกำหนดสิบปี”

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 8172/2551

โจทก์ฟ้องขอให้จำเลยชำระหนี้ตามสัญญากู้เงินรวม 4 ฉบับ จำเลยให้การต่อสู้ว่า สัญญากู้ตามฟ้องไม่มีกำหนดเวลาชำระหนี้โจทก์อาจบังคับสิทธิเรียกร้องได้นับแต่วันทำสัญญากู้แต่ละฉบับ โจทก์นำคดีมาฟ้องเกินกว่า 10 ปี ฟ้องโจทก์จึงขาดอายุความ คดีจึงมีประเด็นข้อพิพาทว่าฟ้องโจทก์ขาดอายุความหรือไม่ ซึ่งภาระการพิสูจน์ในประเด็นข้อนี้ตกแก่โจทก์ที่จะต้องนำสืบให้ได้ความว่าฟ้องโจทก์ไม่ขาดอายุความ โจทก์จึงมีสิทธินำสืบถึงเหตุที่ทำให้อายุความสะดุดหยุดลงได้ ไม่เป็นการนำสืบนอกฟ้องนอกประเด็น
สัญญากู้เงินไม่ได้กำหนดเวลาชำระต้นเงินคืนไว้ โจทก์ย่อมเรียกให้จำเลยชำระหนี้ได้โดยพลันตาม ป.พ.พ. มาตรา 203 วรรคหนึ่ง และถือเป็นระยะเวลาที่ผู้ให้กู้อาจบังคับสิทธิเรียกร้องได้ อายุความจึงเริ่มนับแต่วันถัดจากวันทำสัญญากู้เงินแต่ละฉบับ ซึ่งกฎหมายมิได้กำหนดอายุความการกู้ยืมเงินไว้โดยเฉพาะต้องใช้อายุความทั่วไป 10 ปี ตาม ป.พ.พ. มาตรา 193/30

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3441/2565

จำเลยให้การว่า จำเลยใช้บริการสินเชื่อประเภทบัตรกดเงินสดจากธนาคารกรุงศรีอยุธยา จำกัด (มหาชน) ซึ่งเป็นผู้ประกอบธุรกิจรับทำการงานต่าง ๆ เรียกเอาสินจ้างจากจำเลย รวมทั้งเงินที่ได้ออกทดรองไปเป็นกรณีที่จำเลยให้การว่าหนี้ตามสัญญาสินเชื่อบุคคลกรุงศรี สไมล์ แคช ไลน์ ขาดอายุความ 2 ปี ตาม ป.พ.พ. มาตรา 193/34 (7) คดีจึงมีประเด็นเพียงว่า หนี้ตามสัญญาสินเชื่อบุคคลกรุงศรี สไมล์ แคช ไลน์ ขาดอายุความ 2 ปี ตามมาตรา 193/34 (7) หรือไม่ เท่านั้น แม้จำเลยจะอ้างตนเองเป็นพยานเบิกความในทำนองว่า หนี้ส่วนนี้ขาดอายุความ 5 ปี ก็ไม่ทำให้เกิดประเด็นขึ้นเพราะเป็นเรื่องนอกคำให้การ ที่ศาลล่างทั้งสองวินิจฉัยว่า หนี้ตามสัญญาสินเชื่อบุคคลกรุงศรี สไมล์ แคช ไลน์ ขาดอายุความ 5 ปี ตามมาตรา 193/33 (2) จึงเป็นการวินิจฉัยนอกประเด็น ไม่ชอบด้วยกฎหมาย ปัญหาดังกล่าวเป็นปัญหาข้อกฎหมายอันเกี่ยวด้วยความสงบเรียบร้อยของประชาชน แม้โจทก์ไม่ฎีกาในเรื่องนี้ ศาลฎีกาก็มีอำนาจยกขึ้นวินิจฉัยได้เอง ตาม ป.วิ.พ. มาตรา 142 (5) ประกอบ พ.ร.บ.วิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ. 2551 มาตรา 7
ส่วนที่จำเลยให้การในตอนท้ายต่อมาว่า นับแต่วันที่ 6 ตุลาคม 2556 ถึงวันที่ 5 ตุลาคม 2561 โจทก์รับโอนสิทธิเรียกร้องแต่ไม่ได้ใช้สิทธิเรียกร้องบังคับให้จำเลยชำระเงินภายในกำหนดดังกล่าว สิทธิเรียกร้องของโจทก์จึงขาดอายุความนั้น คำให้การในส่วนนี้ไม่ได้แสดงเหตุแห่งการขาดอายุความให้ชัดแจ้งว่าขาดอายุความเรื่องใด ไม่ชอบด้วย ป.วิ.พ. มาตรา 177 วรรคสอง จึงไม่มีประเด็นเรื่องอายุความ 5 ปี ได้ความว่า สินเชื่อบุคคลกรุงศรี สไมล์ แคช ไลน์ เป็นกรณีที่ธนาคารกรุงศรีอยุธยา จำกัด (มหาชน) อนุมัติสินเชื่อเป็นวงเงินกู้ประเภทหมุนเวียนแบบมีกำหนดการชำระคืนขั้นต่ำและหรือแบบมีการกำหนดชำระคืนแน่นอน ซึ่งการเบิกรับเงินกู้สามารถเบิกถอนเงินจากเครื่องฝากถอนเงินอัตโนมัติโดยใช้บัตรกดเงินสดที่ธนาคารออกให้หรือให้ธนาคารนำเงินเข้าบัญชีเงินฝากหรือวิธีการอื่น ธนาคารจะคิดดอกเบี้ยจากเงินกู้นับแต่วันที่ขอเบิกถอนเงินแต่ละครั้ง รูปคดีจึงเป็นสัญญาบริการสินเชื่อหาใช่เป็นเรื่องผู้ประกอบธุรกิจรับทำงานต่าง ๆ เรียกเอาสินจ้างรวมทั้งเงินที่ได้ออกทดรองไปก่อนแล้วมาเรียกเก็บจากจำเลยภายหลัง สิทธิเรียกร้องเช่นนี้กฎหมายมิได้บัญญัติอายุความไว้โดยเฉพาะจึงมีกำหนด 10 ปี ตาม ป.พ.พ. มาตรา 193/30 มิใช่ 2 ปี ตามมาตรา 193/34 (7) ฟ้องโจทก์สำหรับหนี้สินเชื่อบุคคลกรุงศรี สไมล์ แคช ไลน์ จึงไม่ขาดอายุความ

ทั้งนี้ แม้ระยะเวลาอายุความจะต่างกัน แต่สิ่งสำคัญที่ทั้งสองกรณีมี หลักการเดียวกัน คือการนับอายุความจะเริ่มนับตั้งแต่วันที่เจ้าหนี้สามารถใช้สิทธิเรียกร้องได้ตามกฎหมาย เช่น

• วันที่มีการกู้ยืมเงินและถึงกำหนดชำระ
  
• วันที่ลูกหนี้ผิดนัดไม่ชำระหนี้
  
• หรือวันที่เจ้าหนี้มีการทวงถามแล้วลูกหนี้ไม่ชำระหนี้ตามกำหนด

หากเจ้าหนี้ ไม่ดำเนินการฟ้องคดีภายในกำหนดอายุความ ไม่ว่าจะเป็นกรณีอายุความ 5 ปี หรือ 10 ปี ลูกหนี้ย่อมมีสิทธิ ยกข้อต่อสู้เรื่องอายุความขึ้นอ้างต่อศาลได้ ส่งผลให้ศาลไม่อาจบังคับคดีให้เจ้าหนี้ได้รับชำระหนี้ได้ แม้หนี้เงินกู้นั้นจะยังมีอยู่จริงในทางข้อเท็จจริงก็ตาม

เขตอำนาจศาล

ก่อนยื่นฟ้องคดีหนี้เงินกู้ เจ้าหนี้ต้องพิจารณาให้รอบคอบว่า จะต้องยื่นฟ้องต่อศาลใดจึงจะถูกต้องตามกฎหมาย เนื่องจากหากยื่นฟ้องต่อศาลที่อยู่ในอำนาจพิจารณาคดี อาจทำให้ศาลมีคำสั่งไม่รับคำฟ้อง หรือจำหน่ายคดีออกจากสารบบ ซึ่งก่อให้เกิดความเสียเวลาและค่าใช้จ่ายโดยไม่จำเป็น 

หลักเกณฑ์เรื่องเขตอำนาจศาล บัญญัติไว้ใน ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 4 

“ เว้นแต่จะมีบทบัญญัติเป็นอย่างอื่น 

(1) คำฟ้อง ให้เสนอต่อศาลที่จำเลยมีภูมิลำเนาอยู่ในเขตศาล หรือต่อศาลที่มูลคดีเกิดขึ้นในเขตศาลไม่ว่าจำเลยจะมีภูมิลำเนาอยู่ในราชอาณาจักรหรือไม่ ”

ดังนั้น ในคดีหนี้เงินกู้ เจ้าหนี้สามารถเลือกยื่นฟ้องคดีต่อศาลได้ 2 แห่ง คือ

1. ศาลในท้องที่ ภูมิลำเนาของจำเลย
2. ศาลในท้องที่ มูลคดีเกิดขึ้น

การตรวจสอบเขตอำนาจศาลให้ถูกต้องตั้งแต่ต้น จึงเป็นขั้นตอนสำคัญที่ช่วยให้การฟ้องคดีเป็นไปอย่างถูกต้องตามกระบวนพิจารณา ลดความเสี่ยงที่คดีจะสะดุดในชั้นต้น และช่วยประหยัดเวลาและค่าใช้จ่ายในการดำเนินคดีในระยะยาว  

เพื่อให้เข้าใจเรื่องเขตอำนาจศาลมาก อยากให้ดูคำพิพากษาฎีกาที่ 1824/2567 ประกอบปัญหาเรื่อง เขตอำนาจศาล เป็นประเด็นสำคัญที่ต้องพิจารณาก่อนการยื่นฟ้องคดีแพ่ง โดยเฉพาะคดีที่คู่ความอยู่คนละท้องที่ หรือมีการทำสัญญาผ่านโทรศัพท์หรือช่องทางอิเล็กทรอนิกส์ 

ซึ่งศาลได้วินิจฉัยความหมายของคำว่า “มูลคดีเกิดขึ้น” ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 4 (1) ว่า หมายถึงเหตุอันเป็นที่มาแห่งการโต้แย้งสิทธิที่ทำให้โจทก์มีอำนาจฟ้อง มิได้จำกัดอยู่เพียงสถานที่ภูมิลำเนาของจำเลยเท่านั้น

ศาลฎีกาวางหลักว่า ในกรณีสัญญาซื้อขายที่ทำผ่านโทรศัพท์ สถานที่ที่คู่สัญญาแต่ละฝ่ายใช้ในการเจรจาและตกลงทำสัญญา ต่างถือเป็นสถานที่ที่มูลคดีเกิดขึ้นได้ร่วมกัน โจทก์จึงมีสิทธิเลือกยื่นฟ้องต่อศาลในท้องที่ใดท้องที่หนึ่งที่มูลคดีเกิดขึ้นได้ แม้จำเลยจะไม่ได้มีภูมิลำเนาอยู่ในท้องที่นั้นก็ตาม

คำพิพากษาฎีกาที่ 1824/2567 

ในการเสนอคำฟ้องนั้น ป.วิ.พ. มาตรา 4 (1) บัญญัติว่า “คำฟ้อง ให้เสนอต่อศาลที่จำเลยมีภูมิลำเนาอยู่ในเขตศาล หรือต่อศาลที่มูลคดีเกิดขึ้นในเขตศาลไม่ว่าจำเลยจะมีภูมิลำเนาอยู่ในราชอาณาจักรหรือไม่” คำว่า “มูลคดี” หมายถึง เหตุอันเป็นที่มาแห่งการโต้แย้งสิทธิอันจะทำให้โจทก์มีอำนาจฟ้อง มูลคดีของเรื่องนี้เป็นเรื่องสัญญาซื้อขาย การที่จำเลยที่ 2 หรือพนักงานร้าน บ. ของจำเลยที่ 2 โทรศัพท์สั่งซื้อสินค้าจากโจทก์ ซึ่งตาม ป.พ.พ. มาตรา 356 บัญญัติให้ถือว่าเป็นคำเสนอแก่บุคคลผู้อยู่เฉพาะหน้าด้วยเช่นกันนั้น คงมีผลแต่เพียงว่า การที่บุคคลคนหนึ่งทำคำเสนอไปยังบุคคลอีกคนหนึ่งทางโทรศัพท์ดังกล่าว หากมิได้บ่งระยะเวลาให้ทำคำสนองไว้ เสนอ ณ ที่ใดเวลาใดก็ย่อมจะสนองรับได้แต่ ณ ที่นั้นเวลานั้นเท่านั้น มิได้บัญญัติไปถึงกับให้ถือว่าขณะนั้นทั้งผู้เสนอและผู้สนองอยู่ในสถานที่เดียวกันด้วย ข้อเท็จจริงยังคงต้องฟังว่า ขณะมีการเจรจาตกลงทำสัญญาซื้อขายรายนี้ จำเลยที่ 2 หรือพนักงานร้าน บ. ของจำเลยที่ 2 เจรจาอยู่ที่จังหวัดกาญจนบุรี ส่วนโจทก์เจรจาอยู่ที่จังหวัดสมุทรปราการ ดังนั้น ทั้งจังหวัดสมุทรปราการที่โจทก์อยู่และจังหวัดกาญจนบุรีที่จำเลยที่ 2 อยู่ จึงต่างเป็นสถานที่ก่อให้เกิดสัญญาซื้อขายรายนี้ร่วมกัน โจทก์จึงฟ้องจำเลยที่ 2 ต่อศาลชั้นต้น (ศาลแขวงสมุทรปราการ) อันเป็นศาลที่มูลคดีเกิดขึ้นในเขตศาลได้ การที่จำเลยที่ 2 ผู้เสนอได้รับคำสนองรับจากโจทก์นั้นเป็นแต่เพียงข้อพิจารณาว่าสัญญาเกิดขึ้นแล้วหรือไม่เท่านั้น มิได้ทำให้สถานที่ที่จำเลยที่ 2 อยู่เป็นสถานที่มูลคดีเกิดเพียงแห่งเดียวแต่อย่างใด

ความคุ้มค่าในการฟ้องคดีและการบังคับคดี

ฟ้องคดีหนี้เงินกู้ ควรฟ้องหรือไม่ หากลูกหนี้ยังไม่มีทรัพย์สิน หากพิจารณาตามวัตถุประสงค์ของการฟ้องคดีหนี้เงินกู้ เจ้าหนี้ย่อมหวังให้ได้รับเงินคืนตามกฎหมาย อย่างไรก็ดี ก่อนตัดสินใจฟ้องคดี เจ้าหนี้ควรพิจารณาถึง ความคุ้มค่าในการดำเนินคดีและความเป็นไปได้ในการบังคับคดี ควบคู่กันไป 

โดยทั่วไป เจ้าหนี้ควรตรวจสอบว่า ความสามารถในการชำระหนี้คืนของลูกหนี้ ว่าลูกหนี้มีทรัพย์สินหรือรายได้เพียงพอให้บังคับคดีได้หรือไม่ หากวันหนึ่งลูกหนี้ไม่มีความสามารถชำระหนี้คืนได้ เช่น ทรัพย์สินที่สามารถยึดได้ เงินเดือน รายได้ประจำ หรือสิทธิเรียกร้องอื่น ๆ หากลูกหนี้ไม่มีทรัพย์สินดังกล่าว เจ้าหนี้ต้องพิจารณาถึงศักยภาพ ในตัวลูกหนี้ ว่ามีความสามารถในการหารายได้ เพื่อชำระหนี้คืนอีกประการด้วย 

อย่างไรก็ดี ในทางปฏิบัติ การที่ลูกหนี้ ยังไม่มีความสามารถในการชำระหนี้ในขณะฟ้องคดี มิได้หมายความว่าการฟ้องคดีจะไร้ประโยชน์เสมอไป เนื่องจากความสามารถในการชำระหนี้เป็นเรื่องที่อาจเปลี่ยนแปลงได้ในอนาคต ไม่มีผู้ใดสามารถคาดการณ์ได้แน่ชัดว่าลูกหนี้จะมีทรัพย์สินหรือรายได้เพิ่มขึ้นเมื่อใด

การฟ้องคดีในช่วงที่สิทธิเรียกร้องยังไม่ขาดอายุความ จึงเป็นการ รักษาสิทธิของเจ้าหนี้ไว้ตามกฎหมาย เพื่อให้สามารถนำคำพิพากษาไปใช้บังคับคดีได้ทันทีในอนาคต เมื่อปรากฏว่าลูกหนี้มีทรัพย์สินหรือรายได้เพียงพอ

ในทางกลับกัน หากเจ้าหนี้เลือกที่จะไม่ฟ้องคดี และปล่อยให้สิทธิเรียกร้องขาดอายุความไป ต่อให้ในภายหลังลูกหนี้จะมีทรัพย์สินหรือมีความสามารถในการชำระหนี้เพิ่มขึ้น เจ้าหนี้ก็ไม่อาจใช้สิทธิทางศาลบังคับให้ชำระหนี้ได้อีก หากลูกหนี้ยกอายุความขึ้นต่อสู้คดี

ดังนั้น การประเมินความคุ้มค่าในการฟ้องคดี มิได้พิจารณาเพียงสภาพทรัพย์สินของลูกหนี้ในปัจจุบันเท่านั้น แต่ต้องคำนึงถึง การรักษาสิทธิทางกฎหมายในระยะยาว และความเสี่ยงจากการขาดอายุความควบคู่กันไปด้วย

แต่ในการพิจารณาว่า ใครเป็นทายาทผู้มีสิทธิได้รับมรดกของเจ้ามรดกนั้น มิได้เป็นเรื่องที่ใช้ความรู้สึกหรือความสัมพันธ์ส่วนตัวเป็นเกณฑ์ หากแต่เป็นเรื่องที่ กฎหมายกำหนดหลักเกณฑ์ไว้อย่างชัดเจนแล้ว ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1629 ซึ่งบัญญัติให้ มีทายาทโดยธรรมมีทั้งหมด 6 ลำดับ และวางหลักการรับมรดกไว้เป็นระบบแน่นอน

อย่างไรก็ตาม มิใช่ว่าทายาททั้ง 6 ลำดับจะมีสิทธิได้รับทรัพย์มรดกร่วมกันทั้งหมดในคราวเดียวกันเสมอไป การแบ่งทรัพย์มรดกตามกฎหมายไทยใช้หลักที่เรียกว่า “ญาติสนิทตัดญาติห่าง” กล่าวคือ กฎหมายให้ความสำคัญกับความใกล้ชิดทางสายโลหิตเป็นลำดับแรก หากทายาทในลำดับที่ใกล้ที่สุดยังมีชีวิตอยู่ ทายาทในลำดับถัดไปย่อม ไม่มีสิทธิรับมรดก และในกรณีที่ทายาทอยู่ในลำดับเดียวกัน การแบ่งทรัพย์มรดกต้องเป็นไปอย่าง เท่าเทียมกันทุกคนก่อนเข้าสู่กระบวนการแบ่งทรัพย์มรดก ยังมีประเด็นทางกฎหมายสำคัญที่ต้องพิจารณาเป็นลำดับขั้นตอน ได้แก่
ประการแรก ต้องตรวจสอบว่า เจ้ามรดกมีคู่สมรสหรือไม่ ซึ่งหากมี จะต้องดำเนินการ แบ่งสินสมรสออกก่อนตามกฎหมาย เนื่องจากสินสมรสไม่ใช่ทรัพย์มรดกทั้งหมด
ประการที่สอง ต้องพิจารณาว่า เจ้ามรดกได้ทำพินัยกรรมไว้หรือไม่ เพราะพินัยกรรมมีผลเหนือการรับมรดกโดยธรรม
และประการสุดท้าย ต้องตรวจสอบว่า ทายาทผู้มีสิทธิได้รับมรดกถูกตัดสิทธิ หรือมีการสละมรดกหรือไม่

เมื่อพิจารณาครบถ้วนตามลำดับดังกล่าวแล้ว ทรัพย์สินที่ยังคงเหลืออยู่จึงจะถือเป็น ทรัพย์มรดก ที่นำมาแบ่งให้แก่ทายาทผู้มีสิทธิได้รับมรดกตามกฎหมายต่อไป

ทายาทผู้มีสิทธิได้รับทรัพย์ มรดกทั้ง 6 ลำดับ

ลำดับที่ 1 : ผู้สืบสันดาน หมายถึง ผู้สืบสันดานตามสายโลหิตโดยตรงของเจ้ามรดก ได้แก่ บุตร หลาน เหลน ลื่อ ไม่จำกัดจำนวนชั้นตราบเท่าที่ยังมีสายสืบทอดต่อเนื่องกันอยู่ของบุตรโดยชอบด้วยกฎหมาย และ บุตรนอกสมรสที่บิดาได้ให้การรับรองแล้ว ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1627 ผู้สืบสันดานของเจ้ามรดกลำดับที่ 1 ยังหมายความรวมถึงบุตรบุญธรรม ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1598/27 ด้วย 

ความแตกต่างระหว่างผู้สืบสายโลหิตกับบุตรบุญธรรมในเรื่อง “รับมรดกแทนที่” แม้ว่าบุตรโดยชอบด้วยกฎหมาย บุตรนอกสมรสที่บิดารับรองแล้ว และบุตรบุญธรรม จะถูกจัดอยู่ในฐานะ “ผู้สืบสันดาน” เช่นเดียวกัน แต่กฎหมายได้วางหลักการแตกต่างกันไว้ในเรื่อง การรับมรดกแทนที่ อย่างชัดเจน 

ผู้สืบสายโลหิตโดยตรง ซึ่งมีบุตรโดยชอบด้วยกฎหมาย และ บุตรนอกสมรสที่บิดาได้ให้การรับรองแล้ว จะใช้หลักเดียวกัน ในกรณีที่ผู้สืบสันดานซึ่งเป็นบุตรของเจ้ามรดก ถึงแก่ความตายก่อนเจ้ามรดก หลาน เหลน หรือลื่อ ซึ่งเป็นผู้สืบสายโลหิตลำดับถัดไป ย่อมมีสิทธิ รับมรดกแทนที่ บุคคลนั้นได้ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1631 และมาตรา 1639 การรับมรดกแทนที่ในกรณีผู้สืบสายโลหิตสามารถดำเนินต่อไปได้เป็นทอด ๆ จนกว่าสายสืบสันดานจะสิ้นสุดลง 

 บุตรบุญธรรม ในทางกลับกัน แม้บุตรบุญธรรมจะมีสถานะเป็นผู้สืบสันดาน และมีสิทธิรับมรดกของเจ้ามรดกโดยตรงเช่นเดียวกับบุตรโดยชอบด้วยกฎหมาย แต่หาก บุตรบุญธรรมถึงแก่ความตายก่อนเจ้ามรดก บุตรของบุตรบุญธรรมจะไม่มีสิทธิรับมรดกแทนที่ เนื่องจากกฎหมายไม่ได้ถือว่าหลานของเจ้ามรดกทางบุตรบุญธรรมเป็นผู้สืบสันดานของเจ้ามรดกตามสายโลหิต 

เงื่อนไขสำคัญของการเป็นบุตรบุญธรรมตามกฎหมาย การที่บุคคลหนึ่งจะมีสถานะเป็นบุตรบุญธรรม และมีสิทธิรับมรดกในฐานะผู้สืบสันดานได้นั้นต้องเป็นการรับบุตรบุญธรรมที่ สมบูรณ์ตามกฎหมาย เท่านั้น ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1598/27 บัญญัติว่า “การรับบุตรบุญธรรมจะสมบูรณ์ต่อเมื่อได้จดทะเบียนตามกฎหมาย แต่ถ้าผู้จะเป็นบุตรบุญธรรมนั้นเป็นผู้เยาว์ต้องปฏิบัติตามกฎหมายว่าด้วยการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรมก่อน” กล่าวคือ การเลี้ยงดูเด็กเสมือนบุตร โดย ไม่จดทะเบียนรับบุตรบุญธรรม ไม่ก่อให้เกิดสถานะบุตรบุญธรรมในทางกฎหมาย ไม่ก่อให้เกิดสิทธิในการรับมรดก

ลำดับที่ 2 : บิดามารดา หมายถึง บิดาและมารดาที่ชอบด้วยกฎหมายเท่านั้น ซึ่งอธิบายแยกได้ดังนี้

มารดา ถือเป็นมารดาโดยชอบด้วยกฎหมายของบุตร และเป็นทายาทโดยธรรมโดยสมบูรณ์ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1564  

บิดา ถือเฉพาะบิดาโดยชอบด้วยกฎหมายเท่านั้น หากเป็นบิดาไม่ชอบด้วยกำหมาย ตาม  ป.พ.พ.1627 จะไม่ได้สิทธิได้รับมรดกในฐานะทายาทลำดับที่ 2 

กรณีบุตรบุญธรรมและผู้รับบุตรบุญธรรม แม้ผู้รับบุตรบุญธรรมจะมีสถานะเป็นบิดาหรือมารดาในทางกฎหมายก็ตาม แต่ กฎหมายมิได้ให้สิทธิผู้รับบุตรบุญธรรมรับมรดกของบุตรบุญธรรมในฐานะทายาทโดยธรรม ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1598/29  “ การรับบุตรบุญธรรมไม่ก่อให้เกิดสิทธิรับมรดกของบุตรบุญธรรมในฐานะทายาทโดยธรรมเพราะเหตุการณ์รับบุตรบุญธรรมนั้น”

ลำดับที่ 3 : พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน หมายถึง พี่น้องร่วมบิดาและมารดาเดียวกันโดยสายโลหิต กล่าวคือ เป็นพี่น้องที่เกิดจากบิดาและมารดาคนเดียวกันจริง ๆ การพิจารณาว่าเป็นพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกันหรือไม่ ให้พิจารณาจากความสัมพันธ์ทางสายเลือดเป็นหลัก มิได้พิจารณาถึงความชอบด้วยกฎหมายของบิดามารดาแต่อย่างใด หากพิสูจน์ได้ว่าเป็นพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน ก็ถือว่าเป็นทายาทโดยธรรมลำดับนี้ตามกฎหมาย อย่างไรก็ดี พี่น้องที่เกิดจากการรับบุตรบุญธรรมของบิดามารดา มิได้ถือเป็นพี่น้องร่วมสายโลหิตกัน จึง ไม่เข้าข่ายเป็นทายาทโดยธรรมลำดับที่ 3 

สำหรับสิทธิในการรับมรดกนั้น ทายาทโดยธรรมลำดับที่ 3 จะมีสิทธิได้รับมรดก ต่อเมื่อไม่มีทายาทโดยธรรมในลำดับที่ 1 (ผู้สืบสันดาน) และลำดับที่ 2 (บิดามารดา) เท่านั้น 

ลำดับที่ 4 : พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน  หมายถึง พี่น้องร่วมบิดา หรือ มารดาเดียวกันโดยสายโลหิต 

สำหรับสิทธิในการรับมรดกนั้น ทายาทโดยธรรมลำดับที่ 4 จะมีสิทธิได้รับมรดก ต่อเมื่อไม่มีทายาทโดยธรรมในลำดับที่ 1 (ผู้สืบสันดาน) ลำดับที่ 2 (บิดามารดา)  ลำดับที่3  (พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน) เท่านั้น 

ลำดับที่ 5 : ปู่ ย่า ตา ยาย หมายถึง ปู่ย่า คือ บิดามารดาของบิดาเจ้ามรดก  ส่วนตา ยาย คือ บิดามารดาของมารดาเจ้ามรดก  ปู่ ย่า ตา ยาย ที่จะเป็นทายาทโดยธรรมตามมาตรานี้ได้ คือผู้บุพการี หรือญาติสืบสายโลหิตโดยตรงของเจ้ามรดกเท่านั้น และต้องเป็นปู่ ที่ชอบด้วยกฎหมายของมีบิดาที่ชอบด้วยกฎหมายของเจ้ามรดก ส่วนตาต้องเป็นบิดาที่ชอบด้วยกฎหมายของมารดาเจ้ามรดกตามคำพิพากษาฎีกาที่ 870/2594

สำหรับสิทธิในการรับมรดกนั้น ทายาทโดยธรรมลำดับที่ 5 จะมีสิทธิได้รับมรดก ต่อเมื่อไม่มีทายาทโดยธรรมในลำดับที่ 1 (ผู้สืบสันดาน) ลำดับที่ 2 (บิดามารดา)  ลำดับที่ 3 (พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน) ลำดับที่ 4 (พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน) เท่านั้น 

ลำดับที่ 6 : ลุง ป้า น้า อา หมายถึง ญาติสายตรงในชั้นถัดไป ทั้งของทั้งฝั่งบิดาและมารดา เป็นลำดับสุดท้ายที่กฎหมายรับรองเป็นทายาทโดยธรรม

สำหรับสิทธิในการรับมรดกนั้น ทายาทโดยธรรมลำดับที่ 6 จะมีสิทธิได้รับมรดก ต่อเมื่อไม่มีทายาทโดยธรรมในลำดับที่ 1 (ผู้สืบสันดาน) ลำดับที่ 2 (บิดามารดา)  ลำดับที่ 3 (พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน) ลำดับที่ 4 (พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน) ลำดับที่ 5 (ปู่ ย่า ตา ยาย)  เท่านั้น 

สิทธิของคู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่: ทายาทโดยธรรม “ลำดับพิเศษ” ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ คู่สมรสที่จดทะเบียนโดยชอบด้วยกฎหมาย ถูกกำหนดให้เป็นทายาทโดยธรรมตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1629 วรรคท้าย ซึ่งมีความพิเศษกว่าทายาทลำดับอื่น คือ “มีสิทธิได้รับมรดกร่วมกับทายาทโดยธรรมทุกลำดับ” ในสัดส่วนการแบ่งมรดกจะพิจารณาตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1635 ดังนี้

1. รับมรดกร่วมกับ “ลูก” (ทายาทลำดับที่ 1)  

• เงื่อนไข: เจ้ามรดกมีผู้สืบสันดาน (บุตร) หรือผู้รับมรดกแทนที่บุตร
• สัดส่วน: คู่สมรสมีสิทธิได้รับส่วนแบ่ง “เสมือนเป็นทายาทชั้นบุตร”
• อธิบาย: ถ้านับจำนวนบุตรได้กี่คน ให้บวกคู่สมรสเข้าไปอีก 1 คน แล้วหารแบ่งในสัดส่วนที่เท่ากันทุกคน

2. รับมรดกร่วมกับ “พ่อแม่” หรือ “พี่น้องร่วมบิดามารดา” (ทายาทลำดับที่ 2 หรือ 3)

• เงื่อนไข: มีบิดามารดา (ลำดับ 2) หรือ พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน (ลำดับ 3) ยังมีชีวิตอยู่
• สัดส่วน: คู่สมรสมีสิทธิได้รับมรดก “กึ่งหนึ่ง” (1/2) ของกองมรดกทั้งหมด
• อธิบาย: ทรัพย์มรดกจะถูกแบ่งครึ่งแรกให้คู่สมรส ส่วนอีกครึ่งที่เหลือจึงนำไปแบ่งในกลุ่มทายาทลำดับที่ 2 หรือ 3

3. รับมรดกร่วมกับ “ทายาทลำดับรอง” (ลำดับที่ 4, 5 หรือ 6)

• เงื่อนไข: ไม่มีทายาทลำดับ 1ถึง3 แต่มีพี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดา (ลำดับ 4), ปู่ย่าตายาย (ลำดับ 5) หรือ ลุงป้าน้าอา (ลำดับ 6)
• สัดส่วน: คู่สมรสมีสิทธิได้รับมรดก “สองในสามส่วน” (2/3)
• อธิบาย: แบ่งมรดกเป็น 3 ส่วน คู่สมรสรับไป 2 ส่วน และทายาทที่เหลือแบ่งกันเพียง 1 ส่วน

4. กรณีไม่มีทายาทโดยธรรมลำดับอื่นเลย

• เงื่อนไข: ไม่เหลือทายาทลำดับที่ 1 ถึง 6 เลย
• สัดส่วน: คู่สมรสมีสิทธิได้รับ “มรดกทั้งหมด” แต่เพียงผู้เดียว

กฎหมายที่เกี่ยวข้อง

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา1629  “ทายาทโดยธรรมมีหกลำดับเท่านั้น และภายใต้บังคับแห่งมาตรา1630 วรรค 2 แต่ละลำดับมีสิทธิได้รับมรดกก่อนหลังดังต่อไปนี้ คือ

            (1) ผู้สืบสันดาน

            (2) บิดามารดา

            (3) พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน

            (4) พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน

            (5) ปู่ ย่า ตา ยาย

            (6) ลุง ป้า น้า อา

            คู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่นั้นก็เป็นทายาทโดยธรรม ภายใต้บังคับของบทบัญญัติพิเศษแห่งมาตรา 1635 “

 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1635 “ลำดับและส่วนแบ่งของคู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่ในการรับมรดกของผู้ตายนั้น ให้เป็นไปดังต่อไปนี้

            (1) ถ้ามีทายาทตามมาตรา 1629 (1) ซึ่งยังมีชีวิตอยู่หรือมีผู้รับมรดกแทนที่แล้วแต่กรณี คู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่นั้น มีสิทธิได้ส่วนแบ่งเสมือนหนึ่งว่าตนเป็นทายาทชั้นบุตร

            (2) ถ้ามีทายาทตามมาตรา 1629 (3) และทายาทนั้นยังมีชีวิตอยู่หรือมีผู้รับมรดกแทนที่ หรือถ้าไม่มีทายาทตามมาตรา 1629 (1) แต่มีทายาทตามมาตรา 1629 (2)แล้วแต่กรณี คู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่นั้นมีสิทธิได้รับมรดกกึ่งหนึ่ง

            (3) ถ้ามีทายาทตามมาตรา 1629 (4) หรือ (6) และทายาทนั้นยังมีชีวิตอยู่ หรือมีผู้รับมรดกแทนที่ หรือมีทายาทตามมาตรา 1629 (5) แล้วแต่กรณี คู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่ มีสิทธิได้มรดกสองส่วนในสาม

            (4) ถ้าไม่มีทายาทดังที่ระบุไว้ในมาตรา 1629 คู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่นั้นมีสิทธิได้รับมรดกทั้งหมด”

การตกทอดแห่งทรัพย์มรดก ยอมตกทอดแก่ทายาท มรดกจะเกิดขึ้นได้ยอมเกิดจากการตายของเจ้ามรดก ไม่ว่าจะเป็นการตายโดยธรรมชาติหรือผลของกฎหมายที่บุคคลซึ่งศาลสั่งให้เป็นคนสาบสูญตาม ป.พ.พ.มาตรา 62  เมื่อบุคคลถึงแก่กรรม ทรัพย์สิน สิทธิ และภาระผูกพันต่าง ๆ เช่น ที่ดิน เงินฝาก หุ้น หนี้ หรือทรัพย์สินที่มีมูลค่าอื่น ๆ จะตกทอดแก่ทายาทโดยชอบธรรมตามกฎหมาย หรือผู้รับพินัยกรรมที่เจ้ามรดกได้กำหนดไว้

อย่างไรก็ตาม ทายาทไม่สามารถโอนกรรมสิทธิ์ในทรัพย์สิน หรือจัดการทรัพย์มรดกเหล่านั้นได้ทันที ต้องดำเนินการยื่นคำร้องขอให้ศาลตั้ง “ผู้จัดการมรดก” ก่อนเสมอ แม้จะมีพินัยกรรมหรือไม่มีพินัยกรรมก็ตาม

ร้องตั้งผู้จัดการมรดก คืออะไร ใครบ้างที่มีสิทธิยื่นคำร้อง

การร้องตั้งผู้จัดการมรดกเป็นคดีไม่มีข้อพิพาท ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา 188 “ ในคดีที่ไม่มีข้อพิพาท ให้ใช้ข้อบังคับต่อไปนี้
          (1) ให้เริ่มคดีโดยยื่นคำร้องขอต่อศาล
          (4) ถ้าบุคคลอื่นใดนอกจากคู่ความที่ได้ยื่นฟ้องคดีอันไม่มีข้อพิพาทได้เข้ามาเกี่ยวข้องในคดีโดยตรงหรือโดยอ้อม ให้ถือว่าบุคคลเช่นว่ามานี้เป็นคู่ความ และให้ดำเนินคดีไปตามบทบัญญัติแห่งประมวลกฎหมายนี้ว่าด้วยคดีอันมีข้อพิพาท แต่ในคดีที่ยื่นคำร้องขอต่อศาล เพื่อให้ศาลมีคำพิพากษาหรือคำสั่ง ให้คำอนุญาตที่ผู้แทนโดยชอบธรรมได้ปฏิเสธเสียหรือให้ศาลมีคำพิพากษาหรือคำสั่งถอนคืนคำอนุญาตอันได้ให้ไว้แก่ผู้ไร้ความสามารถนั้น ให้ถือว่าเป็นคดีไม่มีข้อพิพาท แม้ถึงว่าผู้แทนโดยชอบธรรมหรือผู้ไร้ความสามารถนั้นจะได้มาศาล และแสดงข้อคัดค้านในการให้คำอนุญาตหรือถอนคืนคำอนุญาตเช่นว่านั้น”

บุคคลผู้มีสิทธิขอยื่นตั้งผู้จัดการมรดกต่อศาล ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1713 “ทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสียหรือพนักงานอัยการจะร้องต่อศาลขอให้ตั้งผู้จัดการมรดกก็ได้ ในกรณีดังต่อไปนี้

               (1) เมื่อเจ้ามรดกตาย ทายาทโดยธรรมหรือผู้รับพินัยกรรมได้สูญหายไป หรืออยู่นอกราชอาณาเขต หรือเป็นผู้เยาว์

               (2) เมื่อผู้จัดการมรดกหรือทายาทไม่สามารถ หรือไม่เต็มใจที่จะจัดการ หรือมีเหตุขัดข้องในการจัดการ หรือในการแบ่งปันมรดก

               (3) เมื่อข้อกำหนดพินัยกรรมซึ่งตั้งผู้จัดการมรดกไว้ไม่มีผลบังคับได้ด้วยประการใด ๆ

               การตั้งผู้จัดการมรดกนั้น ถ้ามีข้อกำหนดพินัยกรรมก็ให้ศาลตั้งตามข้อกำหนดพินัยกรรม และถ้าไม่มีข้อกำหนดพินัยกรรม ก็ให้ศาลตั้งเพื่อประโยชน์แก่กองมรดกตามพฤติการณ์และโดยคำนึงถึงเจตนาของเจ้ามรดก แล้วแต่ศาลจะเห็นสมควร”

การร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก เพื่อจัดการทรัพย์มรดกนั้น จะต้องพิจารณา บุคคลดังต่อไปนี้ 

1.ถ้ามีข้อกำหนดในพินัยกรรมของเจ้ามรดกผู้ตายไว้แล้ว ก็ให้ศาลตั้งตามข้อกำหนดในพินัยกรรมนั้น 

2. หากไม่มีพินัยกรรม บุคคลตาม ป.พ.พ.มาตรา 1713 จึงสามารถยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกต่อศาลได้ ดังนี้ 

2.1 ทายาทผู้มีสิทธิได้รับทรัพย์มรดก คือจะต้องเป็นทายาทโดยธรรมที่อยู่ในลำดับที่มีสิทธิได้รับทรัพย์มรดก  และไม่เสียสิทธิในการรับมรดก  เช่น ไม่เคยถูกจำกัดมิให้รับทรัพย์มรดก ไม่ถูกตัดไม่ให้รับทรัพย์มรดก หรือมิได้สละมรดก 

ทายาทโดยธรรม (ป.พ.พ. มาตรา 1629) ตามลำดับดังนี้ 

1. ผู้สืบสันดาน (บุตรหลาน)
2. บิดา มารดา
3. พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน
4. พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน
5. ปู่ ย่า ตา ยาย
6. ลุง ป้า น้า อา
กรณีพิเศษ คู่สมรสที่ยังมีชีวิตถือเป็นทายาทชั้นบุตร (ป.พ.พ. มาตรา1635)

หมายเหตุ ทายาทโดยธรรมลำดับที่ 1 และที่ 2 ยังมีชีวิตอยู่  หรือมีการรับมรดกแทนที่  หรือสืบมรดกแล้วแต่กรณี ทายาทโดยธรรมลำดับที่ 3 ถึง 6 ไม่มีสิทธิ์ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก (ฏ. 1479/2553)

2.2 ผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรม แม้ไม่ใช่ญาติหรือคู่สมรสก็ตามและจะเป็นนิติบุคคลก็ได้ ข้อแม้คือพินัยกรรมนั้นจะต้องสมบูรณ์ จึงจะถือเป็นผู้มีส่วนได้เสีย 

เหตุผลทางกฎหมายคือ ผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรมเป็นผู้ที่มีสิทธิจะได้รับทรัพย์มรดกเมื่อเจ้ามรดกถึงแก่ความตาย  สิทธิในทรัพย์นั้นยังไม่เกิดผลสมบูรณ์ จนกว่าจะมีการจัดการกองมรดก  ดังนั้น ผู้รับทรัพย์ย่อมมีส่วนได้เสียโดยตรงต่อการจัดการมรดก

เมื่อผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรม ขึ้นชื่อว่าเป็นผู้มีส่วนได้เสียในทรัพย์มรดก ผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรม จึงสามารถยื่นขอเป็นผู้จัดการมรดกได้ ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1713

2.3 ผู้มีส่วนได้เสียหมายถึงบุคคลที่ไม่ใช่ทายาทของผู้ตายแต่มีส่วนได้เสียในกองมรดกของผู้ตายตัวอย่างจะเป็นเรื่องของกรณีคู่สมรสไม่ได้จดทะเบียน

คู่สมรสที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายไม่มีสิทธิ์ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมแต่อาจมีสิทธิ์ได้ในฐานะผู้มีส่วนได้เสียในทรัพย์มรดกถ้าปรากฏว่าในระหว่างอยู่กินร่วมกันและทำมาหาได้ร่วมกันหรือมีชื่อในทรัพย์สินร่วมกันจนแบ่งแยกออกจากกันไม่ได้ (ฎ.1239/2554,3785-3787/2552)

2.4 อัยการมีสิทธิยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกได้เอง แต่ไม่ได้หมายความว่าเอกชนจะไป “ขอให้อัยการช่วยยื่นแทน” ได้ทุกกรณี จากบทบัญญัตินี้ หลายคนเข้าใจว่า “หากทายาทไม่สะดวก ก็สามารถขอให้อัยการยื่นคำร้องแทนได้” แต่ในทางกฎหมาย ความหมายที่แท้จริงไม่เป็นเช่นนั้น 

หลักกฎหมายที่ถูกต้องคือ  อัยการมีสิทธิยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกได้ “ในฐานะของอัยการเอง” ไม่ใช่การยื่นคำร้องแทนทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสียตามคำขอส่วนตัว

กรณีใดที่อัยการจะยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกได้ ต่อเมื่อเห็นว่าจำเป็นเพื่อประโยชน์สาธารณะหรือเพื่อคุ้มครองกองมรดก เช่น  ไม่มีทายาทหรือทายาทไม่ปรากฏตัว  กองมรดกถูกทอดทิ้งไม่มีผู้จัดการ  ทรัพย์มรดกอาจสูญหาย เสียหาย หรือถูกยักยอก  หรือมีเหตุที่ต้องให้รัฐเข้าคุ้มครองสิทธิของบุคคลที่เกี่ยวข้อง และในกรณีดังกล่าว อัยการเป็นผู้พิจารณาดุลพินิจเอง ว่าจะยื่นคำร้องหรือไม่
ไม่ใช่ว่าทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสียสามารถบังคับหรือร้องขอให้อัยการยื่นคำร้องแทนตนได้โดยอัตโนมัติ

ทายาทผู้มีสิทธิยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก จะต้องไม่ต้องห้ามตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1718 “บุคคลต่อไปนี้จะเป็นผู้จัดการมรดกไม่ได้

(1) ผู้ซึ่งยังไม่บรรลุนิติภาวะ

(2) บุคคลวิกลจริต หรือบุคคลซึ่งศาลสั่งให้เป็นผู้เสมือนไร้ความสามารถ

(3) บุคคลซึ่งศาลสั่งให้เป็นคนล้มละลาย ” 

ขั้นตอนการร้องตั้งผู้จัดการมรดก ต้องเตรียมเอกสารอะไรบ้าง

เมื่อทายาทตกลงกันได้แล้วว่ามีความจำเป็นต้องตั้งผู้จัดการมรดก (ตามเหตุขัดข้องในมาตรา 1713) ขั้นตอนต่อไปคือการเตรียมเอกสารและดำเนินกระบวนการทางศาล ซึ่งมีรายละเอียดดังนี้

1. เอกสารที่ต้องเตรียม (สำคัญมาก)

การยื่นคำร้องต่อศาลต้องใช้เอกสารยืนยันความสัมพันธ์และสิทธิในทรัพย์มรดก โดยหลักๆ ประกอบด้วย:

1. เอกสารเกี่ยวกับผู้ตาย (เจ้ามรดก)

• ใบมรณบัตร (ฉบับจริงหรือสำเนาที่รับรองถูกต้อง)
• ทะเบียนบ้านของผู้ตาย (ฉบับที่มีการจำหน่ายว่า “ตาย”)
• ใบสำคัญการสมรสหรือใบสำคัญการหย่า (ถ้ามี)

2. เอกสารเกี่ยวกับผู้จะเป็นผู้จัดการมรดกและทายาท

• สำเนาบัตรประชาชนและทะเบียนบ้านของผู้ที่จะเป็นผู้จัดการมรดก
• บัญชีเครือญาติ (แผนผังแสดงความสัมพันธ์ของทายาททุกคน)
• สำเนาบัตรประชาชนและทะเบียนบ้านของทายาทผู้มีสิทธิรับมรดกทุกคน
• หนังสือยินยอมจากทายาท (ให้ผู้ร้องเป็นผู้จัดการมรดก)
• ใบมรณบัตรของทายาทที่เสียชีวิตไปก่อนหน้า (ถ้ามี)

3. เอกสารเกี่ยวกับทรัพย์มรดก

• สำเนาเอกสารแสดงกรรมสิทธิ์ เช่น โฉนดที่ดิน, คู่มือจดทะเบียนรถยนต์, สมุดบัญชีธนาคาร, ใบหุ้น เป็นต้น (เพื่อยืนยันว่ามีทรัพย์มรดกที่ต้องจัดการจริง)

2. ขั้นตอนการดำเนินงานทางศาล

1. ยื่นคำร้อง: ทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสีย ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกต่อศาลชั้นต้นที่เจ้ามรดกมีภูมิลำเนาอยู่ขณะถึงแก่ความตาย
2. การประกาศโฆษณา: ศาลจะสั่งให้มีการประกาศโฆษณาทางสื่ออิเล็กทรอนิกส์หรือปิดประกาศที่ศาล เพื่อให้โอกาสทายาทคนอื่นที่อาจไม่ทราบเรื่องมาคัดค้าน (ปกติใช้เวลาประมาณ 15-30 วัน)
3. วันนัดไต่สวน: ศาลจะนัดไต่สวนคำร้อง โดยผู้ร้อง (และทายาทบางส่วน) ต้องไปให้ถ้อยคำต่อศาลเพื่อยืนยันความเป็นทายาทและความเหมาะสมของผู้ที่จะเป็นผู้จัดการมรดก
4. ศาลมีคำสั่ง: หากไม่มีการคัดค้านและศาลเห็นว่าผู้ร้องมีคุณสมบัติเหมาะสม ศาลจะมีคำสั่งแต่งตั้งเป็นผู้จัดการมรดก
5. ขอคัดคำสั่งศาล: เมื่อพ้นกำหนด 30 วันนับแต่วันที่ศาลมีคำสั่ง (และไม่มีการอุทธรณ์) ผู้จัดการมรดกสามารถขอคัดสำเนาคำสั่งศาลพร้อม “ใบสำคัญแสดงคดีถึงที่สุด” เพื่อนำไปใช้แสดงอำนาจต่อพนักงานเจ้าหน้าที่หรือธนาคารได้

ร้องตั้งผู้จัดการมรดก ใช้เวลานานไหม ค่าธรรมเนียมเท่าไหร่

• ระยะเวลาดำเนินกระบวนการในศาล นับแต่มีการยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกเข้าไป  เมื่อศาลรับคำร้องแล้ว จะกำหนดวัน  ไต่สวนคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก โดยเฉลี่ยจะประมาณ 45 ถึง 60 วัน  ซึ่งปัจจุบันการยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก สามารถยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกผ่านระบบ e-Filing ศาล และสามารถยื่นคำร้องขอไต่สวนคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก ผ่านการประชุมทางจอภาพ Video Conference โดยใช้ระบบ Zoom, Google Meet หรือ Line Meeting ได้ 
• การคิดค่าฤชาธรรมเนียม(ค่าขึ้นศาล) ในกรณีร้องตั้งขอผู้จัดการมรดก เป็นคดีไม่มีทุนทรัพย์ เรื่องละ 200 บาท ค่ารับรองเอกสารฉบับละ 50 บาท  และค่าใบสำคัญแสดงคดีถึงที่สุด ฉบับละ 50 บาท

ไม่ร้องตั้งผู้จัดการมรดก ได้หรือไม่ มีผลเสียอย่างไร

การร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก หากทายาทผู้มีสิทธิได้รับทรัพย์มรดกของเจ้ามรดกไม่เหตุขัดข้องในการจัดการทรัพย์มรดกของเจ้ามรดก(ผู้ตาย) เนื่องจากเจ้ามรดกไม่มีทรัพย์สินที่ต้องจัดการ ทายาทผู้มีสิทธิได้รับทรัพย์มรดกก็ไม่จำเป็นต้องร้องตั้งผู้จัดการมรดก   

แต่ถ้าทายาทผู้มีสิทธิได้รับทรัพย์มรดกของเจ้ามรดก  มีเหตุขัดข้องไม่สามารถจัดการทรัพย์มรดกของเจ้ามรดก (ผู้ตาย) เช่น เจ้าพนักงานของกรมที่ดินไม่เปลี่ยนแปลงชื่อในโฉนดที่ดินให้ หรือเจ้าหน้าที่ธนาคารไม่อนุญาตให้ถอนเงินในบัญชี ทายาทผู้มีสิทธิได้รับทรัพย์มรดก จึงมีความจำเป็นต้องยื่นคำร้องขอต่อศาล ให้ศาลมีคำสั่งตั้งผู้จัดการมรดกเสียก่อน ผู้จัดการมรดกจึงจะเป็นผู้มีอำนาจในการจัดการทรัพย์มรดกของเจ้ามรดกต่อไป ตาม(ป.พ.พ. มาตรา1713 (1))

เขตอำนาจศาล

การร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก ถือ เป็นคดีไม่ทุนทรัพย์ การยื่นคำร้องขอ จึงต้องยื่นที่ศาลจังหวัดเท่าน้้น เพราะศาลจังหวัดมีอำนาจพิจารณาอรรถคดีในเขตอำนาจของตนได้ทั้งหมด ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 18

คดีไม่มีข้อพิพาทโดยทั่วไปแล้วการยื่นคำร้องขอต่อศาล สามารถยื่นคำร้องขอต่อศาลมีอำนาจได้ 2 ศาล คือ 

1. ศาลที่มูลคดีเกิด

2. ศาลที่ผู้ร้องมีภูมิลำเนาอยู่ในเขตศาล  ตาม(ป.วิ.แพ่ง มาตรา 4(2) 

ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 4 (2) “ เว้นแต่จะมีบทบัญญัติเป็นอย่างอื่น 

(2) คำร้องขอ ให้เสนอต่อศาลที่มูลคดีเกิดขึ้นในเขตศาล หรือต่อศาลที่ผู้ร้องมีภูมิลำเนาอยู่ในเขตศาล”

ข้อยกเว้น เขตอำนาจศาล ตาม ป.วิ.แพ่ง มาตรา 4 “เว้นแต่จะมีบทบัญญัติเป็นอย่างอื่น” การร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก จึงต้องยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก ตามภูมิเลาเนาของเจ้ามรดกขณะถึงแก่ความตาย ตามบทบัญญัติเป็นการเฉพาะ ตามป.วิแพ่งมาตรา 4จัตวา 

ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 4 จัตวา “ คำร้องขอแต่งตั้งผู้จัดการมรดก ให้เสนอต่อศาลที่เจ้ามรดกมีภูมิลำเนาอยู่ในเขตศาลในขณะถึงแก่ความตาย

               ในกรณีที่เจ้ามรดกไม่มีภูมิลำเนาอยู่ในราชอาณาจักร ให้เสนอต่อศาลที่ทรัพย์มรดกอยู่ในเขตศาล”

กรณีที่เจ้ามรดกมีภูมิลำเนาหลายแห่งสามารถเลือกแห่งใดแห่งเป็นภูมิลำเนาของผู้ตายก็ได้ เพื่อสะดวกในการยื่นคำร้องตั้งผู้จัดการมรดก ตาม ป.พ.พ. มาตรา 37 และฎ.5912/2539

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 37 “ภูมิลำเนาของบุคคลธรรมดา ได้แก่ถิ่นอันบุคคลนั้นมีสถานที่อยู่เป็นแหล่งสำคัญ”

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5912/2539 

แม้ผู้ตายมีชื่ออยู่ในทะเบียนบ้านที่จังหวัดพิจิตรและผู้ตายถึงแก่ความตายที่จังหวัดพิจิตรแต่ผู้ตายก็ได้อยู่กินเป็นสามีภริยากับผู้ร้องจนมีบุตรด้วยกันถึง4คนที่จังหวัดสมุทรปราการรวมทั้งผู้ตายได้ซื้อที่ดินไว้ที่จังหวัดสมุทรปราการแสดงว่าผู้ตายมีบ้านที่จังหวัดสมุทรปราการเป็นสถานที่อยู่อันเป็นแหล่งสำคัญอีกแห่งหนึ่งด้วยบ้านที่จังหวัดสมุทรปราการจึงเป็นภูมิลำเนาของผู้ตายตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา37ดังนั้นผู้ร้องจึงมีสิทธิเสนอคำร้องขอเป็นผู้จัดการมรดกต่อศาลจังหวัดสมุทรปราการได้ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งมาตรา4 จัตวา

อายุความ/กำหนดการยื่นคำร้อง

การจัดการทรัพย์มรดกของเจ้ามรดก มีปัญหาหนึ่งที่ทายาทมักสงสัยคือ “ต้องใช้สิทธิในการยื่นคำร้องตั้งผู้จัดการมรดกภายในกำหนดกี่ปีนั้น กฎหมายไม่ได้กำหนดเงื่อนเวลไว้ เพราะ 

1. การยื่นคำร้องตั้งผู้จัดการมรดก “ไม่มีอายุความ” เพราะว่าไม่ใช้เรื่องของการต้องใช้สิทธิเรียกร้อง เหมือนคดีหนี้สินหรือคดีฟ้องแบ่งมรดก จึงไม่อยู่ภายใต้บังคับของอายุความ ตราบใดที่ยังมีทรัพย์มรดกเหลืออยู่ หรือมีเหตุจำเป็นที่ต้องดำเนินการทางทะเบียน เช่น การโอนที่ดิน, การปิดบัญชีธนาคาร ทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสียสามารถยื่นคำร้องต่อศาลได้เสมอ ไม่ว่าเวลาจะผ่านไป 10 ปี หรือ 20 ปีก็ตาม

2. ต้องยื่นคำร้อง “ก่อนการแบ่งมรดกจะเสร็จสิ้น” การร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกจะทำได้ก็ต่อเมื่อ “ยังมีทรัพย์มรดกที่ยังไม่ได้จัดการหรือแบ่งปัน” เท่านั้น 

หน้าที่ของผู้จัดการมรดก  

หน้าที่หลักของผู้จัดการมรดกคือการสะสางทรัพย์สินและหนี้สินของผู้ตาย เพื่อนำไปแบ่งปันให้แก่ทายาทอย่างเป็นธรรมตามกฎหมายหรือตามพินัยกรรม โดยมีภารกิจสำคัญดังนี้

1. รวบรวมทรัพย์มรดก: ออกไปตรวจสอบว่าผู้ตายมีทรัพย์สินอะไรบ้าง (เช่น ที่ดิน, เงินในธนาคาร, หุ้น, รถยนต์) และนำมารวบรวมไว้เพื่อเตรียมการแบ่ง
2. ชำระหนี้สินและค่าธรรมเนียม: หากผู้ตายมีหนี้สิน ผู้จัดการมรดกต้องนำทรัพย์มรดกมาชำระหนี้ให้เสร็จสิ้นเสียก่อน รวมถึงชำระค่าธรรมเนียมต่างๆ เช่น ค่าภาษีมรดก หรือค่าทำศพ
3. จัดทำบัญชีเครือญาติและทรัพย์มรดก: ทำรายการทรัพย์สินและรายชื่อทายาทที่มีสิทธิได้รับมรดกอย่างชัดเจนเพื่อป้องกันข้อพิพาท
4. แบ่งปันทรัพย์มรดก: เมื่อชำระหนี้สินเรียบร้อยแล้ว จึงนำทรัพย์มรดกที่เหลือไปแบ่งให้แก่ทายาทตามสิทธิของแต่ละคน
5. ดำเนินการทางทะเบียน: เป็นตัวแทนในการไปติดต่อหน่วยงานต่างๆ เช่น สำนักงานที่ดินเพื่อโอนกรรมสิทธิ์ หรือธนาคารเพื่อเบิกถอนเงิน

เมื่อผู้จัดการมรดกบกพร่อง ผลทางกฎหมายและสิทธิที่ทายาทควรรู้

เมื่อได้รับแต่งตั้งเป็นผู้จัดการมรดก ผู้จัดการมรดกไม่มีสิทธิจัดการทรัพย์สินตามอำเภอใจได้ ผู้จัดการมรดกมีเพียง “หน้าที่” และ “ความรับผิดชอบ” ที่ต้องจัดการทรัพย์มรดกเพื่อประโยชน์แก่ทายาททุกคน หากผู้จัดการมรดกเพิกเฉย ไม่โปร่งใส หรือทุจริต ทายาทสามารถถอน หรือเรียกให้ผู้จัดการมรดกดำเนินการแบ่งทรัพย์มรดกให้ถูกต้อง หรือดำเนินคดีอาญากับผู้จัดการมรดกได้ ดังนี้

1. การถอนผู้จัดการมรดก (กรณีการจัดการยังไม่เสร็จสิ้น)

หากในระหว่างที่ดำเนินการอยู่นั้น ผู้จัดการมรดกละเลยไม่ทำหน้าที่ ไม่ทำบัญชีทรัพย์สิน หรือมีพฤติการณ์ที่ส่อไปในทางทุจริต เช่น ปิดบังทรัพย์มรดก, ไม่ยอมแบ่งปันทรัพย์สินตามกำหนด, หรือมีผลประโยชน์ทับซ้อนกับกองมรดก ทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสียไม่ต้องรอให้การแบ่งมรดกจบลง สามารถยื่นคำร้องต่อศาล (ศาลเดิมที่มีคำสั่งตั้ง) เพื่อขอให้ “ถอนผู้จัดการมรดก” คนเดิม และขอให้ศาลตั้งผู้จัดการมรดกคนใหม่แทนได้ทันที ตามป.พ.พ. มาตรา 1727

2. การฟ้องคดีแพ่ง (กรณีจัดการไม่ถูกต้องหรือฝ่าฝืนกฎหมาย) 

กรณีที่ผู้จัดการมรดก จัดการแบ่งทรัพย์มรดกให้แก่ทายาทเสร็จสินแล้ว แต่ผู้จัดการมรดกจัดการทรัพย์มรดกไม่ถูกต้อง หรือฝ่าฝืนกฎหมาย เช่นตาม ป.พ.พ. มาตรา 1719 ,1722,1723 ,1724 วรรคสอง ทายาทมีสิทธิยื่นฟ้องเป็นคดีมีข้อพิพาท (ฟ้องแพ่ง) ให้จัดการทรัพย์มรดกให้ถูกต้อง ภายในกำหนดอายุความ 5 ปี นับแต่การจัดการทรัพย์มรดกเสร็จสินลง ป.พ.พ. มาตรา 1733 

3. การดำเนินคดีอาญา (กรณีทุจริตหรือยักยอก)

หากพฤติกรรมของผู้จัดการมรดกเข้าข่ายการเบียดบังเอาทรัพย์มรดกมาเป็นของตนเอง หรือโอนทรัพย์สินไปให้บุคคลอื่นโดยไม่ชอบด้วยกฎหมาย ทายาทสามารถดำเนินคดีอาญาได้

• สิทธิตามกฎหมาย: ทายาทสามารถแจ้งความร้องทุกข์หรือฟ้องร้องในความผิดฐาน “ยักยอกมรดก” ตาม ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 352 หรือหากมีโทษหนักขึ้นในฐานะผู้มีอาชีพหรือวิชาชีพที่ได้รับความไว้วางใจตาม มาตรา 354

ข้อควรระวัง: ความผิดฐานยักยอกเป็นความผิดอันยอมความได้ ต้องดำเนินการภายใน 3 เดือน นับแต่วันที่รู้เรื่องการกระทำผิดและรู้ตัวผู้กระทำผิด (อายุความร้องทุกข์)